Wednesday, August 15, 2012

माझं Tweet.....शोध नव्या भारताचा!

 14 ऑगस्ट 2012:  15 ऑगस्टची आठवण म्हणजे -  शाळेत असताना क़डक इस्त्रिचे कपडे घालुन झेंडावंदन करायचं, आणि घरी येउन दुरदर्शन वर लाल किल्ल्यावरुन पंतप्रधानांचे भाषण, नंतर होणारी आपल्या मिलिट्रीची रॅली......प्रत्येक रस्त्यावर लता दिदींच "ऐ मेरे वतन के लोगो...." हे गाणं एकायला मिळत असे.....सगळ कस भारावलेल असायचं.   आता 15 ऑगस्ट म्हटंल मला सर्वर्प्रथम दिसतात सिग्नल वर झेंडा विकणारी लहान लहान मुल!   प्रश्ना असा आहे की त्यांना बघुन आपल्याला काय वाटतं?  शाळेत जाणा-यां  मुलांपेक्षा मला शाळेत न जाणा-या या मुलांची जास्त काळजी वाटते.   ही मुलं सुद्दा ह्या देशाचे नागरिक आहेत, ह्या देशावर त्यांचा देखिल संपुर्ण अधिकार आहे.   आपण जो पर्यंत त्यांच भविष्य घडविणार नाही तो पर्यंत आपल्या देशाला  भविष्य असणार नाही! हे कटु सत्य आहे.  

आता दुसरीकडे शाळेत जाणा-यां मुलांच भविष्य काय आहे ते पाहु या? सध्याचे युग ज्ञानावर आधारित अर्थकारणाचे आहे.  गेल्याच आठवड्यात डॉ. अनिल काकोडकरांचा "शोध लपलेल्या हिर:यांचा" हा लेख वाचला आणि तो तुमच्यासाठी खाली देत आहे.  त्यात ते म्हणतात: "तुमची झेप किती मोठी होतेहे तुम्हाला उपलब्ध होणाऱ्या संधींवर ठरतेत्यामुळेच उपजत बुद्धिमत्तेची मशागत आणि संधींची उपलब्धता महत्त्वाची ठरते. संधी वाढवायचा पहिला पर्याय म्हणजे आर्थिक विवंचना दूर करणे."  

ज्या मुलांना शाळेत चांगल शिक्षणं मिळाल असं आपण समजतो, ते शिक्षणं त्यांना साधी नोकरी देउ शकत नाही ही वस्तुस्थिती आहे.....मध्यंतरी एका सर्वेत असं आढळल की जवळ जवळ 60 टक्के ईंजिनीयर मुलं नोकरी करायला लायक नसतात...त्यांना टेकनिकल ज्ञान नसतं.

डॉ. अनिल काकोडकर म्हणतात तसं अफाट लोकसंख्या असलेल्या भारताची ओळख विकसित देशांची हक्काची बाजरपेठ, इथवर सीमित राहता नये तर बुद्धिमान मनुष्यबळाच्या जोरावर नवनिर्मितीची ताकद असलेला देश म्हणून सा-यांनी त्याच्याकडे पाहायला हवे.  पण त्यासाठी संधींपासून वंचित राहिलेल्या या देशातील असंख्य हि-यांचा शोध घेऊन त्यांच्यासाठी आपल्याला नव्या संधी निर्माण कराव्या लागणार आहेत...... आपल्याला एका नव्या भारताचा शोध करावा लागणार!
 

शोध लपलेल्या हि-यांचा...


डॉ. अनिल काकोडकर 
अणुशास्त्रज्ञ अणुऊर्जा आयोगाचे माजी अध्यक्ष) 


सौजन्य: महाराष्ट्र टाइम्स दि. 12 ऑगस्ट 2012.

अफाट लोकसंख्या असलेल्या भारताची ओळख विकसित देशांची हक्काची बाजरपेठइथवर सीमित राहता नये तर बुद्धिमान मनुष्यबळाच्या जोरावर नवनिर्मितीची ताकद असलेला देश म्हणून सा-यांनी त्याच्याकडे पाहायला हवे. पण त्यासाठी संधींपासून वंचित राहिलेल्या या देशातील असंख्य हि-यांचा शोध घेऊन त्यांच्यासाठी आपल्याला नव्या संधी निर्माण कराव्या लागणार आहेत... 

विद्यार्थ्यांमध्ये दडलेली उपजत बुद्धिमत्ता ही त्यांच्या सभोवतालच्या परिस्थितीवर अवलंबून नसते. पण संधींअभावी प्रकाशात न आलेले असे हिरे शोधणे हे आपल्यापुढे सध्या मोठे आव्हान आहे. महाराष्ट्र टाइम्सच्या हेल्पलाइन उपक्रमात प्रतिकूलतेवर मात करणारे असे हिरे पाहिले आणि पुन्हा एकदा ही गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. आर्थिक संधींपासून दुरावलेल्या या रत्नांना मटाने एक मोठेच व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. भारताच्या विविध भागांमध्ये असे टॅलेन्ट मोठ्या प्रमाणात दडलेले आहे त्यांना शोधणे आणि पोषक संधींची कवाडे खुली करणे हे महासत्तेच्या टप्प्यावर असलेल्या भारतापुढचे खरे आव्हान आहे. मनुष्यबळाच्या सामर्थ्याला संधींची जोड दिलीतरच आपल्याला लोकसंख्येचा लाभांश मिळविता येईल. 

आपल्या देशात बुद्धिमत्तेला तोटा नाही. देशाच्या खेडोपाडी ही बुद्धिमत्ता ठायी ठायी भरलेली आहे. ती शोधणे हे नेहमीच आव्हान असते.  होमी भाभा विज्ञान शिक्षण संस्थेच्या स्थापनेच्या काळात ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ वि. गो. कुलकर्णी यांनी शहरी व ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेविषयी काही प्रयोग केले. मर्यादित संधी असूनही ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या उपजत बुद्धिमत्तेत अजिबात फरक नव्हताअसे त्यात सिद्ध झाले होते. शहरांमध्ये सुविधा अधिक असल्याने काही मुले पुढे जातातइतकेच. भाभा अणुशक्ती केंद्राच्या प्रशिक्षण विद्यालयातही अपरिचित विद्यापीठांमधून आलेली मुलेही तल्लखच असायचीअसे जाणवले. तुमची झेप किती मोठी होतेहे तुम्हाला उपलब्ध होणाऱ्या संधींवर ठरते, त्यामुळेच उपजत बुद्धिमत्तेची मशागत आणि संधींची उपलब्धता महत्त्वाची ठरते. संधी वाढवायचा पहिला पर्याय म्हणजे आर्थिक विवंचना दूर करणे. भुवनेश्वरमध्ये नायसर संस्थेतला एक अनुभव आठवतो. अत्यंत तल्लख बुद्धिमत्तेची बिहारची एक मुलगी मुलाखतीसाठी तेथे आली. तिचा शैक्षणिक आलेख पाहून मुलाखतकारांनी तिला विचारले की तू आयआयटीची प्रवेश परीक्षा का दिली नाहीस त्यावर ती उत्तरली होती की प्रवेश मिळाला असता तरी शिक्षण घेण्यासाठी लागणारे किमान पैसेच माझ्याकडे नव्हतेमग काय उपयोग पण इन्स्पायरच्या शिष्यवृत्तीच्या जोरावर तिचे नायसर येथे उच्च शिक्षण झाले आणि आज ती स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात पुढचे शिक्षण घेते आहे. केंद्र सरकारच्या या आर्थिक शिष्यवृत्तीच्या जोरावर तिला संधी मिळाली. महाराष्ट्र टाइम्सने हेल्पलाइन उपक्रमातून गरजू विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत देण्याचे व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. हासुद्धा विद्यार्थ्यांना वंचित झालेल्या संधी उपलब्ध करून देण्याचाच भाग होता. परंतु केवळ आर्थिक विवंचना एवढीच आपली समस्या नाही. 

आर्थिक समस्येबरोबरच या कुशाग्र विद्यार्थ्यांच्या बुद्धीची मशागत करणारे प्रशिक्षकमेन्टॉरही लागतात आणि वातावरणही लागते. शिवाय या सर्व संधी-सुविधा केवळ शहरी भागातच का असाव्यात शहरी भागात आर्थिक उलाढाल जास्त असल्याने तिथे संधींना पोषक वातावरण असतेही वस्तुस्थिती आहेपण या परिस्थितीत बदल करून ग्रामीण भागात सुद्धा शिक्षणाच्या सोयीसुविधा आणि संधी-सुविधा वाढतीलयासाठी विशेष प्रयत्न करावे लागतील. 

सिलेजसारख्या (सिलेज म्हणजे "सिटी इन व्हिलेज")   विद्यापीठाच्या परिसरातील ग्रामीण भागात विज्ञानावर आधारित विकासाचे काम करणारी व दर्शवणारी केंद्रे निर्माण केली तर त्या केंद्रांमार्फत एका बाजूला विकासाचे आणि दुसऱ्या बाजूस संशोधनाला दिशा देण्याचे काम होऊ शकते. अशा प्रकारच्या केंद्रांचा प्रयोग आकृती या नावाने यशस्वीपणे राबवला गेला आहे. आकृती या वेगवेगळ्या तंत्रज्ञानविषयक कल्पना ग्रामीण भागात राबवणाऱ्या कार्यशाळा असतील. इथे उत्पादनांमधील नावीन्य आणि स्थानिक पातळीवरील कौशल्य यांची सांगड घातली जाईल. ग्रामीण भागातील लोकांना विविध संज्ञांची ओळख करून दिली जाईल व ते त्यावर काम करतील. इथे केवळ विज्ञानतंत्रज्ञानच नव्हे तर अर्थशास्त्रसमाजशास्त्र अशा मानवीय शाखापरस्पर नातेसंबंध यावरही काम होऊ शकते. सध्या असे घडते कीआपण बाहेरून कुठून तरी तंत्रज्ञान किंवा तंत्रज्ञानाच्या कल्पना आणतो आणि त्याचे अनुकरण करून त्या राबवतो. कालांतराने हे तंत्रज्ञान कालबाह्य होते तेव्हा आपण परत बाहेरील नवीन कल्पना आपल्यावर थोपवून घेतो. आकृतीच्या कार्यशाळा व सिलेज विद्यापीठे हे आपल्या सामाजिक गरजानुसार तंत्रज्ञान व उत्पादन पुढे आणून ग्रामीण सक्षमीकरण साध्य करू शकतील. औषधनिर्मिती वाहनउद्योग अशा विविध क्षेत्रांशी निगडित अशी विद्यापिठीय संशोधन संकुले उभी रहायला हवीत. सध्या ज्ञानार्जनप्रयोगशीलता आणि उद्योग यांच्यात मोठी दरी आहे. सध्याचे युग ज्ञानावर आधारित अर्थकारणाचे आहे.  ए३म्हणजेच एनीटाइमएनीव्हेअरएनीवन कनेक्टेड सोसायटीहा परवलीचा मंत्र आहे. हे स्थित्यंतर साऱ्या समाजात लवकरात लवकर आत्मसात होईल या दृष्टीने विद्यापीठांनी प्रयत्न करायला हवेत. 
ग्रामीण भागाकडे अशी विद्यापीठे आणि प्रयोगशाळा का न्यायला हव्यात शहरीकरण वाढतेय तशा आपल्या समस्याही वाढताहेत. शहरांमधील वाढत्या संधींमुळे गावाकडून तिकडे लोंढे जातात आणि मग आपण गावांचे पाणी शहरासाठी खेचून घेतो आदी रास्त तक्रारी येतात. शहरी भागातील पायाभूत सुविधांच्या विस्तारास मर्यादा असतात. त्यामुळेच ग्रामीण भागात चांगल्या संधी निर्माण व्हायला हव्यात. कृषी आणि होम सायन्सची विद्यापीठे यांचा कृषीक्षेत्राशी संयोग साधून मूल्यवृद्धीच्या नवीन कल्पना पुढे आणता येतील. 

चीनमध्ये विद्यापीठाशी संलग्न कॉलेजे हा प्रकारच नाही. सर्व शिक्षण हे विद्यीपाठांच्या संकुलातच घेतले जाते. तिथे प्रत्येक विद्यापीठाचा आकार जवळपास हजार एकरचे कॅम्पस आणि चार हजार एकर जागेत सायन्स पार्क असा असतो. तेथे विविध कंपन्या संशोधन व विकासाची केंद्रे स्थापन करतात. उद्योग आणि विद्यापीठे हातात हात घालून काम करतात. चीनमध्ये जवळपास ३०० रिसर्च पार्क्स आहेत. त्या तुलनेत भारतात केवळ आयआयटी ,चेन्नई येथे एकच रिसर्च पार्क आहे. अशा ठिकाणी कमवा व शिका या योजनाही राबवता येतील. स्वित्झर्लंडमध्ये अनेक ठिकाणी विद्यापीठाची कॅम्पसमधील सामग्री समाजाच्या उपयोगासाठीही वापरली जाते. 

भारतात शिक्षणाच्या सुविधा देण्यासाठी खासगी क्षेत्राने भर घातलीहे चांगलेच झाले. पण केवळ खासगी म्हणजे चांगले आणि सरकारी म्हणजे वाईटअसे मानूनही चालणार नाही. सरकारचाही अंकुश हवाच पण सरकारी चौकटीमध्ये कित्येकदा लवचिकपणा नसतो. सरकारी फतव्यानुसार काम करायचे तर तुम्ही उच्च दर्जाचे संशोधन करू शकत नाही. शिक्षण व्यवस्था ही पीअरड्रिव्हन म्हणजेच समविचारी मानसिकतेने प्रेरित अशी हवी. आयआयटीप्रमाणे शैक्षणिक निर्णयांची स्वायत्तता सर्व शिक्षण संस्थांत असायला हवी. 

या सर्व गोष्टी करणे म्हणजेच उच्च स्तरावर संधी निर्माण करणे. इंजीनिअर खूप होतील पण प्रत्येकाला नोकरी मिळेल याची शाश्वती आपण देऊ शकतो का त्यासाठीच या माध्यमातून आपण संधी तयार करायला हव्यातम्हणजे अनेकांच्या रोजगाराची सोय होईल व आपल्याकडील उपजत बुद्धिमत्तेचा आपण वापर करू शकू. आपण केवळ संपत्ती नव्हे तर मूल्यवृद्धी करायला हवीम्हणजे आपल्या विकासाचे इमले मजबूत पायावर उभे राहतील. इतर विकसित देश आज महासत्ता का आहेत आणि आपण का नाही कारण इतर देशांनी संशोधनाचे तंत्रज्ञानात त्वरित रुपांतर करण्याची धमक दाखविली. आपण ती कमावू शकलो नाही. असे झाल्यास आर्थिक सुबत्ता आली तरी तो बुडबुडा ठरतो आणि तो केव्हा फुटेल सांगता येत नाही. विकसित देशांनी भारताची ताकद केवळ लोकसंख्येच्या जोरावर हक्काची बाजारपेठ म्हणून ओळखू नयेतर बुद्धिमान मनुष्यबळाच्या जोरावर नवनिर्मितीची ताकद असलेला देश म्हणून आपली ओळख निर्माण व्हायला हवी. 


सिलेज ... 

महाराष्ट्र सरकारला सादर केलेल्या उच्च शिक्षण संदर्भातल्या एका अहवालात सिलेज म्हणजेच सिटी इन व्हिलेज अशी ग्रामीण भागातील विद्यापिठासंदर्भात एक संकल्पना आम्ही मांडली. सर्वंकष अशा वैश्विक ज्ञानार्जनाची केंद्रे म्हणजे विद्यापीठ. अशा विद्यापीठांच्या निर्मितीसाठी तेथे शिक्षणाबरोबर संशोधनाच्या चांगल्या सुविधा हव्यात ,खूप मुलांची सोय करता यायला हवी आणि विस्तीर्ण संकुले हवीत. तेथे दोन गोष्टी व्हायला हव्यात. पहिले संशोधनम्हणजेच ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावण्याचे काम व्हायला हवे. दुसरे या ज्ञानार्जनाचा फायदा विकासासाठी कसा होईलहे पहावे लागेल. समाजावर प्रभाव पडेल व समाजाचे प्रश्न सुटतील अशा प्रकल्पांमध्ये हे ज्ञानार्जन रुपांतरित व्हायला हवे. आपण सर्वसाधारणपणे विद्यापीठांमध्ये पीएच्.डी. मिळविता येईल यासाठी संशोधन करतो व त्यासाठी एखादी समस्या निवडतो. पण जे प्रश्न सोडवणे शक्य आहे त्याचीच उकल करण्यापेक्षा जे प्रश्न सोडवण्याची नितांत गरज आहे ते सोडवण्याचा आपण प्रयत्न केला पाहिजे. त्यातूनच उच्च दर्जाचे संशोधन पुढे येते. यासाठीच समाजाच्या गरजा आणि उद्योग यांचा संबंध विद्यापीठांशी जोडायला हवा. अनुभवाच्या माध्यमातून शिक्षण मिळणे गरजेचे आहे. असे झाल्यास संधी कमी असल्या तरी नव्या संधी हुडकून काढण्याची धमक आणि चमक विद्यार्थ्यांमध्ये तयार होईल. आपल्याकडे मोठ्या संख्येने इंजीनिअर्स तयार होताहेत पण ते रोजगारक्षम नाहीत अशी ओरड सध्या होते. हे सर्वच बाबतीत घडते आहे. त्यावर अशी विद्यापीठेच उत्तर शोधतील.

विद्यापीठाचे संकुल ग्रामीण भागात हवे व तेथे उच्चकोटीचे संशोधन व्हायला हवे. समाजाच्या समस्यांशी निगडित काम करणारे शिक्षणतज्ज्ञही तेथे हवेत. अशा विद्यापीठांचा दर्जा उच्चकोटीचा असेल तर परदेशातून परतणारे भारतीयही या विद्यापीठांमध्ये येतील. संशोधनाच्या संधी सर्वाधिक असतील व संकुलात चांगले जीवन जगण्याची सोय असेल अशी ठिकाणेच ते निवडतील. सिलेज या संकल्पनेत हा विचार अंतर्भूत आहे.



No comments: