Friday, April 26, 2013

कुणी घर देता का घर?

मुंबई सकाळ 26 एप्रिल 2013 Good Morning:   स्थळं लकी कंपाऊंड, शिळफाटा ठाणे, पत्यांचा बंगला कोसळावा तशी सात मजली इमारत कोसळली आणि 70 हुन अधिक माणसे ढिगार्र्याखाली चिरडुन जमिनदोस्त झाली... मरताना त्यांना किती यातना झाल्या असतील ह्याची कल्पना देखिल सहन होत नाही. 

पुरुष, महिला, म्हातारी माणसं लहान मुलं ... कुटुंबच्या कुटुंब उध्वस्त झाली!  त्यांचा काय दोष?  त्यांना हवं होत फक्त एक हक्काच घर’!  नवरा, बायको, मुलं, आजी आणि आजोबा अशी नाती असलेल्यांना ह्व्या होत्या चार भिंती आणि डोक्यावर एक छतं.   त्यांना हव्या होत्या एकमेकांच्या जवळ नेणार्र्या प्रेमाच्या आणि जिव्हाळ्याच्या पायर्र्या!  त्यांनी जगण्यासाठी लागणारं पाणी मागितलं नाही की वीज.  जेवढं मिळेल तेवढ्यावर निमुटपणे भागविण्याची त्यांची तयारी होती.  म्हणुन त्यांना किती तास पाणी मिळण्यापेक्षा, ते  किती तास एकमेकांचा सहवासात राहतात हे महत्वाचं वाटलं.  
आज ठाण्याच्या पुढे साधं वन रुम किचनची किंमत सुद्दा दहा लखांच्या घरात आहे.  त्या साठी घरातील सगळी माणसं आयुष्यभर राब राब राबतात.  आज मुलांना दिवसभर आई दिसत नाही की बाबा; कित्येक घरात आजी आजोबा पुन्हा आई आणि बाबा झालेले दिसत आहेत.  प्रत्येक महिन्याच्या पगारात मुलांच्या संगोपनापेक्षा  घराचे हप्ते कसे भरायचे हाच यक्ष प्रश्न आज प्रत्येक कुटुंबा पुढे असतो.  दुर्दैवाने घर म्हणजे नेमकं काय असतं हेच न समजणारी मंडळी बिल्डरकिवा डेव्हलपर म्हणुन नावारुपला आले आणि इथुनच सामान्यांच्या नशीबी दुर्दैव आलं...    

मुंब्रा येथील लकी कंपाऊंडमधील सात मजली इमारत कोसळल्यावर आता ती इमारत बांधणाऱ्या व्यावसायिकांवर सदोष मनुष्यवधाचा गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे . मात्र ७०हून अधिक बळी घेणाऱ्या या दुर्घटनेला केवळ हे व्यावसायिकच  जबाबदार नाहीत , हे लक्षात घेतले पाहिजे .  मृत्यूचा हा सापळा उभा करण्यात या बांधकामाकडे कानाडोळा करणारी सरकारी आणि राजकिय यंत्रणा व कंत्राटदार हे सगळेच या भयंकर पापाचे वाटेकरु आहेत आणि त्यांना त्याचा पुरेपुर हिशोब द्यावाच लागेल.   
प्रश्न असा आहे की देशातल्या प्रत्येक नागरिकाला डोक्यावर हक्काचं एक छप्पर केंव्हा मिळणार?  सरकार घर बांधत नाही आणि खासगी बिल्डरांचे घर परवडत नाही आशा दुष्ट चक्रात आज चाकरमानी सापडला आहे त्यांनी कुणाच्या तोंडाकडे बघायचं? काही वर्षांपुर्वी राजकारण्यांनी शिक्षणा संस्था आपसात वाटुन  घेतल्या, आता त्यांची पुढ्ची पिढी बिल्डर आणि डेव्लपर्स झाली आहेत.  ज्या राजकीय कार्यकर्त्याला शंभर रुपये स्वत:च्या मेहनतीने मिळवता येत नव्हते त्यांनी अनधिकृत बांधकामं करुन शंभर शंभर कोटी कमावले.  आता त्यांना क्लस्टर डेव्हल्पमेंटच्या नावाखाली हजारो कोटी कमवायचे आहेत.  हे सगळं फारच  दुर्दैवी आहे.  आज घर बांधणी क्षेत्रं संपुर्णपणे खासगी क्षेत्राकडे आहे, नव्हे तर राजकीय गुंडांकडे आहे आणि म्हाडा, एमएमआरडिये किंवा सहकार तत्त्वावर घर बांधणी जवळपास नसल्यात जमा आहे.  अशा परिस्थितीत आज सामान्यांनी परवडणारी घरं कशी घ्यायची?

पैशातुन सत्ता आणि सत्तेतुन पैसा! हे समीकरणं झालं आहे.  सामान्यांचे  प्रश्न समजणारे नेते सर्वच राजकीय पक्षात आहेत, कारण ही मंडळी सुद्दा सामान्यातुनच वर गेलेली आहेत.  दोन-तीन पिढ्यांना पुरेल इतका पैसा ओरबडल्यावर तरी त्यांची भुक भागत नसेल तर त्यांना काय म्हणायचं?  काही वर्षांपुर्वी सिंगापुर सरकारने अशाच पद्दतीने मोठ्या प्रमाणात घरबांधणी करुन तिथल्या सामान्य जनतेला मोठा आधार दिला.  त्याच प्रमाणे मुंबई, ठाणे आणि नजिकच्या परिसरामधे सरकारने मोठ्या प्रमाणात घरबांधणी करण्याची गरज आहे.  क्लस्टर  डेव्हल्पमेंट ही महाराष्ट्र सरकारनेच करायला पाहिजे खासगी बिल्डरांनी आणि त्यांच्या भाडोत्री गुंडांनी नव्हे.  आज केंद्र सरकार जपान सरकारच्या मदतीने दिल्ली-मुंबई कॉरिडोर बांधु सकते, तर महाराष्ट्र सरकार सिंगापुर किंवा इतर देशांच्या मदतीन मोठ्या प्रमाणात घर बांधणी का करु शकत नाही?  हा पैशाचा मुळीच प्रश्न नाही.  प्रश्न आहे एका चांगल्या राजकीय इच्छाशक्तिची..

nitinpotdar@yahoo.com

Friday, April 19, 2013

‘आरपीजी’ : मॅनेजमेंटच एक मुक्त विद्द्यापीठ!

मुंबई सकाळ 19 एप्रिल 2013 Good Morning:  ‘आरपीजी’ याच नावाने भारतात आणि परदेशात विख्यात असणारे महान उद्योगपती  रामप्रसाद  गोएंका  यांचं  गेल्या  रविवारी -    वयाच्या ८३ व्या वर्षी- निधन झालं. त्यांच्या निधनाने आपण एका आदिगुरुला, एका विलक्षण सरसेनापतीला मुकलो आहोत‍!

भारताच्या स्वातंत्र्यानंतरच्या गेल्या सहासष्ट वर्षांच्या आयुष्यातील तब्बल बासष्ठ वर्षे रामप्रसादजी उद्योगपती म्हणून बंगालमधे सदैव कार्यरत होते.  याचाच अर्थ असा की, देशाच्या आर्थिक आणि औद्योगिक वाटचालीत, प्रगतीत आणि समग्र विकासात त्यांचा मोलाचा सहभाग तर होताच पण या विकासाचे ते मार्गदर्शक होते.  नायकही होते.  देशाच्या औद्योगिक विकासाचे जे बिनीचे शिल्पकार म्हणून नावाजले गेले आहेत त्यात रामप्रसाद  हे नाव टाटा-बिर्ला यांच्या बरोबरीने अगदी अग्रक्रमाने घेतले जाईल ह्यात शंका नाही.

विलक्षण मेहनत, अपूर्व धडाडी, सुस्पष्ट आणि सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे काळाच्या पुढे जाणारे  उद्दोजकिय नेतृत्वगुण ही  रामप्रसाद गोएंका यांची खास विशेषता होती.  रामप्रसाद वयाच्या २१ व्या वर्षी खानदानी उद्योगात आले आणि १९७९मध्ये त्यांनी ‘आरपीजी एन्टरप्राइजेस’ या चार कंपनीजच्या समूहाची पायाभरणी केली आणि यश त्यांच्या मागेच लागले.   प्रारंभीच्या फक्त १०५ कोटींचे उद्दोग समूहातुन आज संजीव आणि हर्ष ह्या दोन मुलांत विभागलेले त्यांचे  संपत्तीविश्व तब्बल ३१,००० कोटींचे आहे.  

कुठल्या कंपन्या विकत घ्यायच्या हे कदाचित सोपं असेल पण त्या केंव्हा घ्यायच्या हे गणित ज्याला कळलं ते म्हणजे आरपीजी!  कंपन्या विकत घ्यायला पैशा पेक्षाजास्त एक दुर दृष्टी लागते ती आरपीचींकडे इतरांपेक्षा नक्कीच जास्त होती असं म्हणायला काहीच हरकत नाही.  म्हणुनच रामप्रसाद उर्फ रामबाबूंना original takeover tycoon! असं म्हणायचे. टायर, कार्बन, औषध कंपन्या, आयटी उद्योग, वीज निर्मिती, करमणूक, प्रसारण, प्रसारसेवा अशा कितीतरी उद्योगातील कंपन्या त्यांनी स्वतःच्या स्वामित्वाखाली तरी आणल्या किंवा त्यांच्याशी हातमिळवणी केली.  रामबाबू म्हणजे कंपन्या विकत घेणारा एक महासम्राटच! 
रामबाबू हे जसे राज्यसभा सदस्य म्हणून वावरले तसेच ते तारुण्यात असतांना बैडमिंटनपटू आणि क्रिकेटपटू म्हणून बरेचसे नावारूपाला आलेले होते. शिक्षण, राजकारण, क्रीडा आणि आध्यात्म यात सारखीच रूची असणारा हा उद्योगपती सर्व क्षेत्रातले सर्वोत्तम भांडवल गोळा करणारा एक मर्मज्ञ रसिक होता हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.

सारा देश इंदिरा गांधी यांच्या विरोधात असतांना रामप्रसाद त्यांची साथ करीत होते आणि ते स्वतः खमके भांडवलदार असतांना डाव्या पक्षातले अस्सल कडवे डावे त्यांचे अत्यंत जिवलग मित्र होते. रामप्रसाद गोएंका हे अनेक वर्षे ‘फिकी’चे अध्यक्ष जसे होते तसेच ते अनेक वर्षे ‘आयआयटी, खरगपूर’चे चेअरमनही होते. तर दुसऱ्या टोकाला ते तशीच कामगिरी ‘तिरुपती देवालया’च्या संचालक मंडळावर राहूनही करीत होते. त्यांचापाशी जसा उद्योगाचा वारसा होता तसाच सामाजिक कार्याचाही होता. नेहरू-गांधी घराण्यांशी संबंधीत असणाऱ्या तीन संस्थांशी जीवनाच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत त्यांचा निकटचा संबंध होता.
आक्रस्ताळ्या, रागलोभ तीव्र असलेल्या,  मूलतः डावी विचारसरणी असणाऱ्या बंगालमध्ये रामप्रसाद गोएंका हा अस्सल मारवाडी माणूस परम आनंदाने नुसता जगलाच नाही तर त्यांनी बंगाली माणसाहूनही बंगालवर थोडे अधिकच निरतियश प्रेम केले आणि तेथे राहूनच डाव्यांच्या नजरेला  नजर देत आपले विश्वविख्यात साम्राज्य विकसित केले.  मराठी तरूण उद्दोजकांनी त्यांच्या कडुन शिकण्याचा गुण म्हणजे ते त्यांच जन्म गाव राजस्थान असताना देखिल त्यांनी उभी हयात  बंगाल मधे म्हणजे साहित्य आणि कलेच्या महेरघरी उद्दोग उभा करण्यात घालविली!  म्हणजे जगाच्या पाठीवर कुठेही पैसा कमावता येतो!    

‘कामगार हाच माझ्या यशाचा खराखुरा कणा आहे. तो नसेल आणि त्याचा तुमच्यावर विश्वास नसेल तर तुम्ही एक पाऊलही पुढे सरकू शकत नाही... मी जे जे करू शकलो त्या त्या यशाचा खरा धनी माझा कामगार आहे’ असे म्हणणारे रामबाबू आत्ताच्या भांडवली भारतात किती असतील?  त्यांच्या यशाच गणित हार्वड, व्हॉर्टन किंवा कुठल्याही मॅनेजमेंटच्या कॉलेज मधे शिकायला मिळणार नाही.  खरं तर आरपीजी म्हणजे एका उद्दोग समुहाची नुसतीच यशाची केस स्टडी नसुन एक मोठं मुक्त विद्दापीठंच होतं असं म्हणायला काही हरकत नाही! 
nitinpotdar@yahoo.com

Friday, April 12, 2013

दुसऱ्या क्रांतीची गुढी रोवू ..

मुबंइ सकाळ 5 April, 2013: Good Morning: 'सॅम पित्रोडा’ हे नाव आधुनिक माहिती आणि तंत्रज्ञानाची दीक्षा घेतलेल्या  तरुणांच्या भारताला चांगलंच  परिचयाचं आहे.   १९८४ पूर्वीचा भारत देश आणि २०१३ या चालू वर्षातला महान भारत देश यांत कुणाच्याही लक्षात यावा असा विलक्षण फरक आहे...   ’८४ पूर्वीचा भारतात घरी साधा टेलिफोन आला की लोक सत्यनारायणाची पुजा सांगायचे आणि घरगुती गॅस आला की पेढे वाटायचे!  साधारणं 12 तासांनी येणारी पोस्टाची तार हेच महत्वाच्या निरोपाचे सगळ्यात जलद साधन होतं!  म्हणजे भारत एका पारंपरिक मार्गाने वाटचाल करणारा देश होता.   देशातील अगदी पुढारलेला वर्गही  आधुनिक ज्ञान-तंत्रज्ञानाबद्दल अशिक्षितच नव्हे तर अडाणी होता.    

पण गेल्या तीस वर्षात नुसतेच ‘पूलाखालून बरेच पाणी वाहून गेले आहे’ असे नव्हे, तर संपूर्ण जीवनाची शैली, जीवनाचा पोत आणि जीवनाची गतीही पुर्णपणे बदललेली आहे.  पोस्टकार्डाच्या जागी प्राईव्हेट कुरिअर, कुरिअरच्या जागी ईमेल, ईमेलच्या जागी एसेमेस आणि आता ब्लॅकबेरी मेसेंजर, व्हॉट्स-अप आणि जगाशी जोडणारे फेसबुक!  खरेतर आजच्या वास्तवाची कल्पना करावी इतकीही कल्पनाशक्तीच तीस वर्षांपूर्वी संपूर्ण भारतात नव्हती.  ज्याची कल्पना देश करू शकत नव्हता त्याची केवळ कल्पनाच नव्हे; तर कार्यप्रणालीही ज्यांना परिपूर्ण अवगत होती असे एक दृष्टा म्हणजे सॅम पित्रोडा!
तत्कालीन पंतप्रधान राजीव गांधी यांचे व्यक्तिगत मित्र, ‘डून स्कूल’चे विद्यार्थी आणि भारत सरकारचे तंत्रज्ञान विषयक सल्लागार याहूनही माहिती आणि तंत्रज्ञान, दूरसंचार आदी विषयातील तज्ञ, संशोधक म्हणून सॅम पित्रोडा यांची योग्यता मोठी आहे.  राजीव गांधी ते राहुल गांधी असा देशाचा प्रवास घडत असण्याच्या काळात पित्रोडा हे शासनाचा एक महत्वपुर्ण भाग आहेत हे आपले खरोखरीच भाग्य आहे! 

समाजातील सर्व आर्थिक स्तर ओलांडत कम्युनिकेशन प्रणालीने एक नवी लोकशाही प्रस्थापित केली, रुजवली आणि जोपासली.  गेल्या तीन दशकातलं आपलं सर्वांचं प्रत्यक्ष रोजचं जीवन या क्रांतीची साक्ष देतं आहे.  पंतप्रधानांपासून ग्रामसेवकापर्यंत आणि महान उद्योगपतीसह घरातील नोकरापर्यंत सर्वांनाच्या हातात असणारा मोबाईल किती क्रांतीकारक आहे हे आपण सर्वच अनुभवतो!
१९८४ ते साधारण १९९० या काळात इथे संगणक आला आणि बघताबघता तो या देशात असा काही रुजला की आता घरटी एक नव्हे तर दरडोई एक अत्याधुनिक कंप्युटर, लॅपटॉप आणि आयपॅड वापरात आहे... अर्थात आपल्याकडे तंत्रज्ञान आले म्हणून आपली दृष्टी बदललीय असे मुळीच झालेल नाही!   आपण फारच मर्यादित तंत्रविश्वात वावरतो आहोत आणि त्याहून अधिक दोष म्हणजे आपण अजूनही माहिती-तंत्रज्ञानाचा  मर्यादित वापर करतो आहोत आणि त्याहूनही त्याच्याकडून  मर्यादित  अपेक्षा करतो आहोत हीच खंत डॉ.सॅम पित्रोडा यांनी मागच्या आठवड्यात दुसऱ्या क्रांतीची घोषणा करतांना व्यक्त केली आहे.  अजुनही आयटी क्षेत्र किंवा कंप्युटर म्हणजे ईमेल पाठविणे आणि एखादी वेबसाईट बनविणे हेच आपण समजतो.  माहिती आणि तंज्ञानाचा वापर शिक्षणं, उद्दोग, व्यवसायात आणि रोजच्या जीवनात करुन आपण मोठी प्रगती करु शकतो.  त्यासाठी आपल्याला मनाची दार उघडावी लागतील, ठाम निश्चय करावा लागेल, बदल घडवावे लागतील आणि तरच  आपण जागतिक स्पर्धेत टिकाव धरु शकु.  सतत बदल हेच शाश्वत सत्य आहे हे आपण समजुन घेतलं पाहिजे. 

डॉ. सॅम पित्रोडा यांनी दुसऱ्या क्रांतीची घोषणा करतांना असे म्हटले आहे की, ‘’आपल्या देशात इंटरनेट आहे पण त्याचा अर्थपूर्ण वापर होत नाही. आपण फक्त माहितीचा पूर अंगावर घेतो आहोत!  आपल्या विकासाच्या आणि ज्ञानविस्ताराच्या कल्पना फारच मर्यादित आहेत.   आपण तंत्रज्ञानाने प्रभावित झालो आहोत पण त्याच्या वापराची संकल्पना आपल्यापाशी नाही.   आपण Virtual Universities ची कल्पनाही करत नाही.”   हे सारे पित्रोडा म्हणत आहेत आणि त्यात गंभीरता आहे हे आपण लक्षात घ्यायला हवे.   आता त्यांना देशातील २५००० पंचायती इंटरनेटच्याद्वारे एकमेकांशी जोडून आधुनिकतेचे  नविन पर्व प्रारंभीत करायचे आहे. एक नवी झेप घ्यायची आहे. आणि भारतीय राष्ट्र जगात अव्वल स्थानी न्यायचे आहे.  हे पित्रोडा घडवून आणतील आणि भारत महासत्ता होण्याच्या दिशेने एक लांब उडी मारेल यात शंका नाही.  वर्षेनवर्षे  न मिळणारा टेलिफोन पसुन आजच्या आयफोन आणि आयपॅड पर्यंत  माध्यमातली ही दुसरी क्रांती खरोखरीच वास्तवात येवो आणि यशाची गुढी उभारली जावो एवढीच इच्छा!   
nitinpotdar@yahoo.com

Friday, April 5, 2013

मुंबई कोणाची राहाणार ?


मुबंइ सकाळ 5 April, 2013: Good Morning:  'मुंबई कोणाची राहाणार?’ हा प्रश्न कदाचित काल पर्यंत राजकीय भुकंप करणारा होता, पण आता तो जास्त गंभीर झालेला आहे.   खरं तर हा प्रश्न मुंबईत राहाणाऱ्या आणि खास करुन इथल्या मुळ पुरुषाला मुळीच नवा नाही.  पण आता हा प्रश्न खरोखरीच मुंबईवर प्रेम करणार्र्या इथल्या मुंबईकरांनाच नव्हे तर देशाच्या इतर भागातून येऊन इथं स्थाईक झालेल्यांना देखिल हा गंभीर वाटेल, कारण साऱ्यांनाच आता मुंबईची चिंता करण्याची गरज आहे.  आणि आता तर हाच प्रश्न देशातील इतर शहरांदेखिल लागु पडणार आहे.  
याला जी अनेक कारणे आहेत त्यात आता भर पडली आहे ती अलीकडेच झालेल्या दोन घोषणांमुळे -एकीकडे जपान सरकारच्या मदतीने केंद्र सरकार मुंबई-दिल्ली कॉरीडॉर बांधण्याच्या तयरीत आहे;  तर त्याच्या जोडीला आताच्या  अर्थसंकल्पात अर्थमंत्री असलेले श्री.पी. चिदंबरम यांनी ‘मुंबई- बंगरूळ’ हा नविन कॉरीडॉर निर्माण करण्याची घोषणा केली.  मुंबई आहे तरी किती?  तीचा पसारा अजुन किती वाढवायचा?  अजुन का आणि किती लोक इथं कोंबायची?   मुंबईच नेमकं आपल्याला काय करायच आहे याचा कुठलाच विचार कुणीही करताना दिसत नाही.  एका दिशेने मुंबईचे आकर्षण संपूर्ण भारताला आहे;  तर दुसरीकडे तिला कोणीही पालक वा तिची काळजी करणारा आप्त राहिलेला नाही अशी अवस्था आहे.   हे शहर आता खऱ्या अर्थाने पोरके आणि अनाथ झाले आहे...