Friday, July 26, 2013

डेट्रॉईटची दिवाळखोरी पैशाची; तर मुंबईची विचाराची!

मुंबई सकाळ  26 जुलै 2013 Good Morning: ‘डेट्रोइट’ या अमेरिकेतील विख्यात शहराच्या नशिबी नुकतीच दिवाळखोरी आली आहे.  लोकसंख्येच्या दृष्टीने देशांतील चौथ्या क्रमांकाचे असलेले शहर आणि मोटारनिर्मितीची अव्वल राजधानी असलेले हे शहर एक श्रीमंत शहर म्हणून ओळखले जात होते. पण काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले, जगाची अर्थनीती बदलली आणि या सगळ्यात डेट्रोइट हे शहर मागे पडत गेले.  ’श्रीमंत व्यापारी शहर’ आणि ‘वाहनांचा जन्मपाळणा’ म्हणून लौकिक मिरवणारे हे शहर इतके रोडावले की त्याची सारी रयाच निघून गेली. तिथली कारखानदारी नव्या काळात टिकली नाही आणि त्याच्याशी जोडलेली लोकसंख्या शहर सोडून निघून गेली.  एकेकाळी १६-१७ लाख लोकसंख्या असलेले हे शहर आता अवघ्या ७ लाखांना पोटी धरून आहे. या शहराची आज आर्थिक अवस्था आज मरणासन्नतेला पोहोचली आहे .   शहराच्या तिजोरीत जमा होणारा महसूल आटला, कारखानदारी संपली, अर्धे शहर ओस पडले म्हणून शहर मरणपंथी झाले. असे झाले याचे एकमेव कारण म्हणजे त्या शहराच्या पालकांचे शहर-नियोजन चुकले, काळाची पावले ओळखण्यात ते चुकले, कारखानदारी एककेंद्रीच ठेवली आणि शहराच्या संपूर्ण विकासाचे भान त्यांनी ठेवले नाही.... तशा योजनाही त्यांनी आखल्या नाहीत... अशा स्थितीत आज झाले त्यापेक्षा वेगळे काही होण्याची शक्यताही नव्हती.

अशाच आपल्या देशाची अर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईचा 2013-14 सालचा अर्थसंकल्प 27,578 कोटींचा – पण या  मुंबईत आपण कित्येक वर्ष काय बघतो -  दिवसागणिक मुंबईला गिळणारी अनधिकृत झोपडपटी... दहा बाय दहाच्या खोलीच्या कोंडमार्र्यात जगण्यासाठी धडपडणारी हजारो कुटुंब...  जनावरांसारखे रोज रेल्वेने प्रवासकरणारे लाखो चाकरमानी...  ट्राफिक मधे 24 तास गुदमरलेली हजारो वाहन... मंत्रालयासमोरुन जाणार्र्या क्विन्स नेकलेस सकट सगळ्या रस्त्यांवर पसरलेले खड्यांचे सामराज्य... रेल्वेच्या प्रत्येक स्थानकाबाहेरील फुटपाथ काबिज करणारे हजारो फेरिवाले,  उरलेल्या फुटपाथवर शेकडो देव-देवतांची दुकाने... प्रत्येक सिग्नलवर गर्दुल्ले आणि भिकार्र्यांचा गराडा, वाढतं प्रदुषणं ... तर  दुसरी कडे मंत्रालयातील आणि महापालिकेत प्रत्येक टेबलांवर जन्म दाखल्यापासुन ते रॅशन कार्ड पर्यंत प्रत्येक गोष्टींसाठी सतत पैशासाठी पसरलेले हात...  आणि शेवटी मुंबईचा हरवलेला मराठी चेहरा 
आपण पैशाने श्रीमंत असु पण ही वैचारिक दिवाळखोरी मुंबईला घातक ठरलेली आहे.  पेडर रोडच्या एका फ्लाय ओवरचा निर्णय आम्ही दहा दहा वर्ष घेऊ शकत नाही..  पण मुंबईच्या कुठल्याही सरकारी भुखंडावर कसल्याही परवानगीशिवाय इथं आदर्श उभे राहु शकतात!  सामान्य माणसांना सकाळी चालणासाठी जॉगिंगट्रकच्या  नावाखाली पालिकेच्या भुखंडावर नगरसेवक क्लब्स बांधु शकतात पण मुंबई महानगरपालिकेच्या समोर असलेला फुटपाथ मोकळा होऊ शकत नाही.  मुंबईला कुरुप करणार्र्या पोस्टर्सवर बंदी असो की शाळा, खुली मैदाने आणि हॉस्पिटल्सचा सायलेंस झोन शाबुत ठेवण्यासाठी, प्रत्येक वेळी मुंबई उच्च न्यायालयाची मदत घ्यावी लागते ही आपली खरी शोकांतिका.  गेल्या काही वर्षात उत्सवी मुंबईत आणखी एका उत्सवाची भर पडली आहे, ती म्हणजे नाक्या नाक्यावर उभ्या रहाणार्र्या राजकीय दहिहंड्या आणि शेवटी कुठल्याही कारणास्तव कर्कश बेंजोसहित निघणार्र्या मिरवणुका- ट्रफिक जॅम आणि हजारो लोकांचा खोळंबा?  कुणीतरी ठरावुन मुंबईतची वाताहत करीत आहे का असा संशय यावा अशी परिस्थिती निर्माण झालेली आहे.  प्रत्येकजण त्रस्त आहे.  साध्या जगण्यासाठी सुद्दा लागणारे प्रत्येक निर्णय जर कोर्टाला घ्यावे लागत असतील तर कशाला हवी आहे महानगरपालिका आणि महाराष्ट्र सरकार? 
एकुणचं मुंबईचा नियोजनबध्द सर्वांगिण विकासाचा विचार कुणी करताना दिसत नाही.  इथं प्रत्येकाला घाई आहे ती कुठल्याही मार्गाने पैसा आणि प्रसिद्दी कमावण्याची!  मग तो राजकीय नेता असो, उच्चपदस्थ अधिकारी असो, बिल्डर असो, उद्दोगपती असो की  अंडर्वर्ल्डचे मोठे नायक...  मुंबई स्टॉक एक्सचेंज प्रमाणे प्रत्येकाला स्वत:चा सेंन्सेक्स वाढवायचा आहे पण मुंबईच्या सुखाच्या सेंन्सेक्सचा विचार करायला कुणीकडेही वेळ नाही... पण त्यांनी एक लक्षात घ्यावं की the higher the rise, the bigger the fall. 

nitinpotdar@yahoo.com

Friday, July 19, 2013

बॉस ऑफ द साउंड..

मुंबई सकाळ  19 जुलै 2013 Good Morning:  ‘बोस कॉर्पोरेशन स्टिरिओ फोनिक साउंडच्या जगातील एक मोठं नाव!  Better sound through research हे त्यांच ब्रीद वाक्य.  बोस कॉर्पोरेशनचे बॉस अमर बोस हे खर्र्या अर्थाने साउंडाच्या जगाचे बॉस होते;  आणि त्यांच ब्रीद वाक्य ते आयुष्यभर शब्दश: जगले...

कर्तृत्ववान माणसांची जगात एक वेगळीच जातकुळी असते, एक वेगळी श्रेणी असते.  अशी माणसे कधी अत्यंत मनस्वी असतात, तर कधी ती अतिशय एकलकोंडे जीवन जगत असतात.  जगातील अनेक प्रज्ञावंत तत्ववेत्ते, शास्त्रज्ञ, महान कलावंत हे कधी एककल्ली दिसतात तर कधी विशाल समुदायात वावरत असूनही ते स्वतःच्या एका तंद्रीत जगत असतात. अशी माणसे विविध कारणांनी लक्षवेधक ठरत असतात. लोक त्यांच्याविषयी चर्चा करत राहिले तरी ही एका अर्थाने देवदत्त माणसे आपले अंगीकृत कार्य सर्व चर्चांकडे दुर्लक्ष करून एका अपार निष्ठेने कायम करत राहातात.  अशा प्रज्ञावंत आणि कर्तृत्ववंत जातकुळीत ज्यांची गणना होत होती ते ‘ बॉस ऑफ द साउंड’ म्हणून गौरवले गेलेले अमर बोस परवाच या नादाने भरलेल्या जगाचा निरोप घेऊन एका विशुद्ध महानादाचा अनुभव घेण्यासाठी प्रवासाला निघाले.  वयाच्या ८३ व्या वर्षी आपले महत्तम काम जगाच्या उपयोगी पडते आहे हे पाहात—एका कृतकृत्य भावनेने, तृप्ती आणि समाधानाने त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला असावा असं मानायला काही हरकत नाही.

अमर बोस हे स्वातंत्र्यसैनिक नोनी गोपाळ बोस यांचे चिरंजीव. वडील जसे भौतिक शास्त्रज्ञ तसे अमर बोस हे सुद्धा भौतिक शास्त्रज्ञच होते. अमेरिकेत जन्माला आलेल्या अमर बोस यांचे सारे शिक्षण अमेरिकेत झाले आणि पुढे आयुष्याची तब्बल चाळीस वर्ष ते जगद्विख्यात एमआयटी विद्यापीठात अध्यापन करत होते. ‘साउंड इंजीनियरिंग’ या विषयातले ते केवळ प्राध्यापक नव्हते तर एक विचक्षण असे संशोधक होते. आवाजाच्या विशुद्धतेचा ध्यास घेतलेल्या बोस यांनी त्यासाठी अथक संशोधन केले, त्यासाठी अपार चिकाटीने निरंतर कष्ट केले आणि रेडीओसह इतर ध्वनीसंबंधीत उपकरणे अधिकाधिक शुद्ध करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी पन्नास वर्षांपूर्वी ‘बोस कॉर्पोरेशन’ची स्थापना केली आणि आपल्या संशोधनाच्या जोरावर आपल्या विषयात अभिनव तंत्रज्ञान आणण्याचा आणि यशस्वीपणे रुजविण्याचा सर्वोत्तम यत्न केला. त्यांनी विकसित केलेल्या साउंड टेक्नोलॉजीचा अंतर्भाव असलेल्या ध्वनी-उपकरणांचा वापर आज अक्षरशः विश्वाच्या सर्व देश आणि खंडात होतो आहे. रस्त्यावर धावणाऱ्या मोटारीमधील ध्वनी- उपकरण हे जसे ‘बोस कॉर्पोरेशन’चे असते तसेच जगभरातील संगीतगृहे, सभागृहे , रेडीओ येथील ध्वनीयंत्रणाही बोसचीच असते. ध्वनीच्या शुद्धीकरणासाठी आणि त्याच्या स्वर्गीय आविष्कारासाठी अमर बोस यांनी जे संशोधन केले ते अतीव मोलाचे तर आहेच पण ते ध्वनी बद्दलचा विचार विस्तारणारे आहे. एमआयटी ही अमर बोस यांची विद्याभूमी, कर्मभूमी, संशोधनभूमी तर होतीच पण ही संस्था म्हणजे त्यांची प्रेरणा – शक्ती आणि जणू मुक्तीही होती.
महान माणसे आपल्या कार्याने महत्तेला पोहोचलेली असतात हेच खरे! अमर बोस हे थोर तर होतेच पण ते खरे संशोधनप्रेमी, विज्ञानप्रेमी आणि शिक्षणप्रेमी होते... म्हणूनच त्यांनी आपल्या कंपनीचे मोठे समभाग त्यांच्या मुलाला न देता एमआयटी या शिक्षणनिष्ठ आणि संशोधननिष्ठ संस्थेच्या नावे करून ठेवले.  या गडगंज निधीतून या संस्थेत विविध प्रकारचे संशोधन आणि शिक्षण प्रकल्प हाती घेतले जावेत आणि मानवपयोगी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांनी नवी शिखरे गाठावीत अशी कल्पना आहे. एक विद्यार्थी, तळमळीचा संशोधक, जगाच्या उन्नततेची आणि विशुद्धतेची आकांक्षा बाळगणारा नागरिक-शिक्षक यापेक्षा अधिक काय बरं करू शकेल?.  

आपल्या देशातले उद्योगपती, अति धनवान सरकारी अधिकारी, नामवंत राजकारणी , अल्पावधीत अब्जोपती होणारे महान खेळाडू संशोधनासाठी, शिक्षणासाठी अशी दानशूरता कधी दाखवतील का?  आपण पुढच्यापिढीचं काहीतरी देणं लागतो हे त्यांना कधी तरी समजेल का?  निदान अमर बोस यांच्या कार्याचा आतला आवाज  त्यांच्या पर्यंत पोहोचेल, हीच अपेक्षा!

nitinpotdar@yahoo.com

Friday, July 12, 2013

वर्तन-परिवर्तन..आणि बिघडलेली स्थिती?

मुंबई सकाळ  12 जुलै 2013 Good Morning:  शिक्षणातून वर्तन परिवर्तन

साध्य होणे अपेक्षित असताना आज समाजात अत्यंत बिघडलेली स्थिती पहायला मिळते, अशी खंत सुप्रीम कोर्टाने मागच्या आठवड्यात व्यक्त केली.  पुर्वीच्या काळात साक्षरतेचं प्रमाण फारसे नसतानाही मानवी मूल्यांना किंमत होती.  1947 साली साक्षरतेचे प्रमाणं 12 टक्के होते आणि कालांतराने देशात सामाजिक आणि आर्थिक बदल झाले आणि 2011च्या जनग़णनेत साक्षरतेचा दर 74.04 टक्के इतका झाला.  74.04 टक्के लोकं साक्षर असताना देखील अशा व्यक्तिंकडून अपेक्षित असलेल्या वर्तनाच्या पहिला टप्पातही अजुन आपण पोहोचलेलो नाही अशी खंत कोर्टाने व्यक्त केली.  शिक्षणं व्यवस्था आपली अपेक्षित उद्दिष्ट्ये साध्य करण्यात अपयशी ठरली म्हणून शिक्षणसंस्था, शिक्षक, पालक, विद्दार्थी आणि समाजाने पुढाकार घेऊन संपूर्ण व्यवस्था बदलण्याची गरज आहे असं कोर्टाला वाटते. 

बिघडलेली स्थिती म्हणतो म्हणजे नेमकं काय? तर समाजात सर्व स्तरात आणि सर्व क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात पसरलेला भ्रष्टाचार;  महिलांवरील अत्याचार, शेतकरी आत्महत्या, कुपोषणं, दहशतवादी हल्ले, गगनाला भिडलेली महागाई त्यात मोबाईल, टिव्ही, लॅपटॉप, आणि मोटारगाड्यांचे रोज बदलणारे मॉडेल्स आणि स्टेटससाठी वाढवलेल्या आपल्या गरजा!  चुकीच्या शिक्षणं पद्दतीमुळे तयार झालेल्या बेरोजगारांच्या फौजा,  टिव्ही चॅनेल्स वरुन सतत दाखविल्या जाणार्‍या भडक बातम्या...  घर आणि लग्न या संस्थेलाच सुरुंग लावणार्‍या सासु-सुनांच्या टिव्ही सिरियल्स!   इंटरनेटच्या माध्यमातून वाहणारी माहिती आणि सोशल-वेबसाईट्स वरुन तरूणांमधे तयार होणारे तकलादू नाते संबध, त्यांचे विचार आणि जनमत.  म्हणजे भ्रष्टाचार, महगाई, तरूणांना आलेलं अपयश आणि माणसांच अनैतिक वागणं म्हणजे मानवी मुल्यांची घसरणं!  या अर्थाने एकुणचं स्थिती बिघडलेली आहे असं आपण समजतो.  खरचं स्थिती इतकी भयावहं आहे का? याला आपण स्वत: किती जबादबार आहोत?  आणि हे सगळं फक्त शिक्षणं पद्दती बदलून होणार आहे का?  

Friday, July 5, 2013

संघटित व्हा; मोठे व्हा...

मुंबई सकाळ  5 जुलै 2013 Good Morning:   पुण्याच्या काही मराठी बांधकाम व्यावसायिकांनी 2001 साली एकत्र येऊन “मराठी बांधकाम व्यावसायिक असोसिएशन” (MBVA) स्थापन केली – त्यांच उद्दिष्ट मराठी बांधकाम व्यावसायिकांना एकत्र आणुन त्यांचे प्रश्न सोडवणे व एकमेकांच्या सहकार्याने आपला व्यवसाय यशस्वी करणे हे आहे.  MBVAने आयोजित केलेल्या एज कॉन नॉलेज मॅनेजमेंट 2013च्या शानदार परिषदेत मला विजन 2020 या विषयांवर मार्गदर्शन करायला आमंत्रित केल होतं.  Amby Valley मध्ये दोन दिवस ही परिषद अगदी एखाद्या मोठ्या मल्टिनॅशंनल कंपनी किंवा दिल्ली मुंबईत होणार्या परिषदांसारखी भव्य,  देखणी आणि प्रोफेशनली आयोजित केल्या बद्द्ल त्यांच्या पदाधिकार्र्यांचे अभिनंदन.  परिषदेची मांडणी, निवडलेले विषय, प्रेझेंटेशंस, प्रत्येक विषयांवर मुक्त चर्चा आणि प्रश्न उत्तरांमुळे परिषद नक्कीच यशस्वी म्हणावी लागेल.  या परिषदेत तरूणांचा सहभाग मोठा होता हे विशेष.  गेल्या वर्षी दादरच्या मराठी व्यावसायिक उद्दोजक व्यापारी मित्रमंडळाचे संमेलन देखिल असचं प्रोफेशनल आणि विचारांनी भरलेलं झालं होतं. हळु हळु इतर उद्दोगात देखिल आपण संघटित होत आहोत आणि हेच मोठं यश आहे.  आज गुजरती मारवाडी, कच्छी आणि सिंधी समाजासारखे इतर मराठी उद्दोजक आणि व्यावसायिक खास करुन आपले तरूण एकत्र येताना दिसतात आणि नुसतचं एकत्र नाही तर एकमेकांना मदतीचा हात ध्यायला पुढे होत आहेत ही फारच आनंदाची गोष्ट आहे.  आज जागतिकीकरणामुळे येणार्र्या देशी आणि विदेशी स्पर्धेला यशस्वीपणे तोंड द्यायच असेल तर संघटित होण्याशिवाय आपल्यापुढे पर्याय नाही हे आपण लक्षात घेतल पाहिजे.