Saturday, January 2, 2016

फ्लिप युवर बिझिनेस आयडिया


 दिनाक 2 जानेवारी 2016 : गेल्या काही वर्षात 'स्टार्टअप' हा जगभरात एक चलनी नाण्याप्रमाणे परवलीचा शब्द झालेला आहे. पंतप्रधान नरेंद्रजी मोदी यांनी अलीकडेच 'स्टार्टअप इंडिया, स्टँडअप इंडिया' ही महत्त्वाकांक्षी घोषणा केली. गेल्या काही वर्षांतील स्टार्टअप संबंधीचा काही अहवाल बघितले, तर एकूणचं स्टार्टअप उद्योगांचे वाढते महत्व लक्षात येऊ शकतं.

सर्वसाधारणपणे 'स्टार्टअप' म्हणजे कुठल्याही क्षेत्रात कसलाही अनुभव नसताना केवळ कल्पकतेच्या भांडवलावर तरूणांनी सुरु केलेला उद्योग-व्यवसाय. आज तरूणांनी त्यांच्या 'लॅपटॉप'ला मुख्य ऑफिस, 'मोबाईल फोन'ला सेल्समन आणि 'कॉलेज-कट्ट्याला' कल्पनांसाठीची २४x'लॅबोरेटरी' म्हणून कार्यरत केलेली दिसते. त्याच बरोबर घराघरांत पोहोचलेल्या इंटरनेटच्या माध्यमातून घरातील लाखो गृहिणीदेखील जगभरातील हजारो-लाखो लोकांशी एका क्लिकद्वारे 'कनेक्ट' झाल्या आहेत. इतकंच नव्हे तर फेसबुक, ट्विटर, व्हॉटस अप सारख्या सोशल मीडियामुळे चक्कं पैसेही मिळवित आहेत. यात अगदी घरी बनविलेल्या दहा रुपयांच्या केकपासून कुठल्याही क्रिएटिव्ह वस्तूपर्यंत आणि ऑटो कार्स ते मोठमोठ्या क्रेन पर्यंत - कॅश किंवा क्रेडिट कार्डद्वारे विक्रीसाठी उपलब्ध करून देणे शक्य झाले आहे. त्यामुळेच आज जगभरातून 'स्टर्टअप'ला सरकारी आणि मुख्य म्हणजे एकूणच समाजाकडून मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन मिळत आहे. तरुणांचा देश म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भारतात जर याचा बोलबाला झाला नसता तरच नवल.
Image result for wello wheel

स्टर्टअपमध्ये ज्या तरूणांनी यात यश मिळवलंय त्यांच्या कल्पक प्रयत्नांच्या प्रवासाचा नीट अभ्यास केला, तर त्यातून शिकण्यासारखं खूप आहे. आजच्या तरूण-तरूणींनी बरोबर कुणालाही आणि कुठल्याही वयात कल्पनाशक्तीच्या जोरावर स्वतंत्र विश्व उभं करता यावं या हेतूनेच 'स्टर्टअप' या लेखमालेचा प्रपंच.

'फ्लिपकार्ट', २००७ साली सुरू झालेली एक छोटी ई-बुक रिटेलर कंपनी. आज ती जगभरात ई-कॉमर्स क्षेत्रातील प्रस्थापित 'प्लेअर' म्हणून ओळखली जाते. सचिन बन्सल आणि बिन्नी बन्सल हे दोघे आयआयटीतील इंजिनिअर मित्र तिचे संस्थापक. आडनाव एकच असले तरी त्यांचे एकमेकांशी नाते नाही, मात्र ते दोघेही लहानपनापासूनचे मित्र. दोघेही 'अमेझॉन' या ई-कॉमर्स कंपनीमध्ये एकत्र आले. पुढे ही नोकरी सोडून त्यांनी स्वत:चा उद्योग सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. विशेष म्हणजे हे दोघेही मारवाडी समाजातील. आपला काय सगळ्यांचाच समज की, गुजराती-मारवाडी समाजात उद्योग सुरू करायला कुटुंबाकडून प्रोत्साहन मिळते. पण बलाढ्य बहुराष्ट्रीय कंपनीतील गलेलठ्ठ पगाराची नोकरी समोर असेल, तर तिथेही विरोध होणे साहजिकच. शेवटी व्यवसाय जमला नाही, तर पुन्हा नोकरी करू या बोलीवर त्यांना घरून संमती मिळाली.

'
फ्लिपकार्ट'ची स्थापना ही खरेतर खूप विचार वा अभ्यास करून झालेली नाही. साधारण ७-८ वर्षांपूर्वीपर्यंत ई-कॉमर्स क्षेत्रात असणाऱ्या कंपन्या सुमार दर्जाची सेवा पुरवत होते. त्यामुळे यांच्यापेक्षा उत्कृष्ट ग्राहक सेवा देणे हे प्रथम उद्दिष्ट ठरवून सचिन आणि बिन्नी यांनी स्वतःच्या खिशातील प्रत्येकी २-२ लाख रुपये गुंतवून 'फ्लिपकार्ट' या ऑनलाईन सेवेची सुरुवात केली. पहिले दहा दिवस त्याला कुणीच प्रतिसाद दिला नाही. मग बन्सल द्वयींनी बंगळूरूच्या गंगाराम बुक स्टोअरबाहेर उभे राहून प्रत्येकाला फ्लिपकार्टचा बुकमार्क वाटायला सुरुवात केली. हा अनुभव फारसा उत्साहवर्धक नव्हता. पण यातून आपल्याला नेमकं कुठे आणि काय बदलायचंय हे त्यांना समजलं. ई-कॉमर्सच्या क्षेत्रात पाय रोवताना ग्राहकांचा विश्वास संपादन करण्याबरोबरच व्यवहार कमी वेळेत व किमान मूल्यात कसे होतील, तसेच ग्राहकसेवा दर्जेदार कशी राहील, यावर त्यांनी आपलं लक्ष केंद्रित केलं.

२००७पर्यंत भारतात नेटचा चांगला प्रसार झाला होता. लोकांनी बँकेचे, पैशांचे व्यवहार नेटवरून करायला सुरुवात केली होती. इतकेच काय वधू-वर संशोधनाचे कामही नेटवरून सुरू झाले होते. पण वस्तू न पाहताच लोक नेटवरून ती खरेदी कशी करणार? ऑर्डर आणि पैसे एकदम दिले आणि वस्तू आलीच नाही तर? इथे या बन्सलद्वयांची कल्पकता कामी आली. सुरुवातीला 'फ्लिपकार्ट'तर्फे फक्त पुस्तके विकायला सुरुवात केली. लोक हवे तेच पुस्तक घेणार. त्याची किंमतही निश्चित असते. त्यात फसवणूकीचा धोका नाही. लोक हळूहळू ऑर्डर द्यायला लागले. जम बसत गेला.

आता फ्लिपकार्टला पुरवठादारांचा विश्वास संपादन करणे गरजेचे होते. फ्लिपकार्ट स्वत: उत्पादन करत नाही. उत्पादकांकडून वस्तू विकत घेणेआणि नफा घेऊन ते विकणे हा व्यवसाय. तसेच ग्राहकाने ऑर्डर दिल्यानंतर लगेच तो त्यांच्याकडे पोचवायचा तर डिलिव्हरी सिस्टीम चोख हवी. यासाठी फ्लिपकार्टने 'वेअरहाऊस मॉडेल' राबवले. वेअरहाऊस म्हणजे सर्व उत्पादने एका ठिकाणी ठेवण्याची जागा. फ्लिपकार्टकडे प्रत्येक उत्पादनाची सविस्तर माहिती, त्याची यादी असते. त्याला 'इनव्हेन्टरी' असं म्हणतात. विक्रीच्या आलेखावरून किती उत्पादने आवश्यक आहेत आणि कितीची विक्री होणार आहे, याचा आराखडा ठरवला जातो. ही घडी बसायला वेळ लागला. पण त्यात बस्तान बसल्यावर प्रगती होत राहिली.

पुढचं आव्हान फक्त फ्लिपकार्टच नव्हे, तर अन्य ऑनलाईन शॉपिंग वेबसाईट कंपन्यांचा कस पाहणारी होती. त्यावेळी सगळेच लोक डेबिट-क्रेडिट कार्डने व्यवहार करणारे नव्हते. मग जे नेट पेमेंट करू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी फ्लिपकार्टने प्रथमच कॅश ऑन डिलिव्हरीची (सीओडी) सोय उपलब्ध करुन दिली. या आगळ्यावेगळ्या संकल्पनेमुळे ऑनलाईन खरेदी-विक्रीची गती खऱ्या अर्थाने वाढली. आज ई-कॉमर्स क्षेत्रात सीओडी हुकूमाचा एक्का ठरली आहे.

आज ई-कॉमर्सने आपल्या जगण्याची परिभाषाच बदलून टाकली आहे. यूएसच्या मोटोरोला कंपनीने मोटो-जी हा स्मार्ट फोन लॉंच करताना भारताला पर्यायाने फ्लिपकार्टला अग्रक्रम दिला होता. Xiaomi Mi३ या स्मार्टफोनचीही केवळ २० हजार फोन्सची फ्लिपकार्टवर जेव्हा दुसऱ्यांदा नोंदणी झाली तेव्हा अक्षरशः ५ सेकंदात फोनची विक्री झाली. हे दुसरं-तिसरं काही नसून ई-कॉमर्सचा वाढता प्रभाव आहे.

'
फ्लिपकार्ट' ही रिटेल व्यवसायात असलेली, मात्र फक्त ऑनलाईन खरेदी-विक्री करणारी कंपनी. अनेकांनी या कंपनीबरोबर व्यवहार केला असेल आणि त्यांना तिचा प्रत्यक्ष अनुभव असेल. जे सहसा ऑनलाईन खरेदी करत नाहीत, त्यांनीही ह्या कंपनीविषयी नक्कीच ऐकलेले असेल. ही इतकी चर्चेत असण्याचे कारण म्हणजे ज्या गतीने व ज्या मोठ्या प्रमाणात ती भांडवल गोळा करतआहे किंबहुना तिला ते मिळत आहे ते सारेच अचंबित करण्यासारखेच आहे. मे २०१४ मध्ये फ्लिपकार्टने डिएसटी ग्लोबलकडून २१ कोटी डॉलर्सचे भांडवल मिळवले. जुलै २०१४ मध्ये त्यांच्या आधीच्याचगुंतवणूकदार कंपन्या टायगर ग्लोबल आणि नॅस्पर्सकडून १०० कोटी डॉलर्सचे भांडवल त्यांना मिळाले. मे २०१५ मध्ये पुन्हा ५५ कोटी डॉलर्सचे भांडवल मिळाले. हे परदेशी गुंतवणूकदार इतका वारेमाप पैसा या कंपनीत ओतत आहेत याचा अर्थ त्यातून त्यांना भरपूर फायदा मिळेल, याची खात्री वाटत आहे.

उत्कृष्ट ग्राहकसेवा आणि त्यामुळे वाढलेल्या लोकप्रियतेतूनच अनेक 'ऑफलाइन' खरेदीदारांना 'ऑनलाइन' शॉपर्स बनवण्यात फ्लिपकार्टने मोठं यश मिळवलं आहे. फ्लिपकार्टचे फेसबुकवर सर्वाधिक म्हणजे साडे पाच लाखांहून अधिक फॅन्स आहेत. तर ट्विटरवरही सुमारे अडीच लाख फॉलोअर्स आहेत. हा वाढता प्रतिसाद 'कॅश' करत पुस्तकांशिवाय इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादने, फॅशन आणि लाईफस्टाईल प्रोडक्ट्स, कार इलेक्ट्रॉनिक अॅन्ड अॅक्सेसरीज आज फ्लिपकार्टने उपलब्ध करून दिल्या आहेत. आज विविध ऑफर्सद्वारे प्रत्येक मिनिटाला फ्लिपकार्टवरून १५ पेक्षा अधिक वस्तू विकल्या जातात. रोजची विक्री १.५ कोटी रुपयांची आहे. 'हर विश पुरी' करणाऱ्या फ्लिपकार्टने आता 'फ्लाईट' या पोर्टलद्वारे डिजिटल क्षेत्रातही आपला विस्तार केला आहे. 'फ्लाईट'द्वारे युजर्स ५५ भाषांतील ७०० स्टाईलपैकी त्यांच्या आवडीचं एम पी थ्री फॉरमॅटमधील संगीत शुल्क भरून ऐकू शकतात. डिजिटल राईटस मॅनेजमेंट फ्री असलेली ही गाणी अन्य कुठल्याही उपकरणावर असंख्य वेळा ऐकता येतात.

जवळपास २०,००० कर्मचाऱ्यांना रोजगार देण्याऱ्या फ्लिपकार्टचा २०१६च्या मध्यापर्यंत न्यूयॉर्क स्टोक एक्सेंज मधील आयपीओद्वारे सुमारे ५ बिलियन यूएस डॉलर्स उभारण्याचा मानस आहे. एका भारतीय कंपनीकडून ही आजवरची सर्वात मोठी पब्लिक ऑफर असेल आणि त्यानंतर कंपनीचे मूल्य ३० बिलिअन यूएस डॉलर्सच्या वर जाईल. अलीकडेच फ्लिपकार्टने मंत्रा डॉट कॉम, चंपक डॉट कॉम, लेट्स बाय डॉट कॉम, वुई रिड, मिमी ३६० यांसारख्या ई-कॉमर्समधील अन्य कंपन्या विकत घेतल्या आहेत. याच फ्लिपकार्टला भविष्यात १०० बिलियन डॉलर्सचं मूल्य असलेली बलाढ्य कंपनी बनायचं आहे. उद्दिष्ट पक्क ठरलंय आणि त्यादृष्टीने पावलं टाकायलाही सुरुवात झाली आहे. फ्लिपकार्टच्या संस्थापाकांमध्ये असलेला प्रचंड आत्मविश्वास, धडाडी, बोलेन ते खरं करून दाखवण्याची धमक, कार्यक्षम अंमलबजावणी आणि कल्पकता या गुणांमुळे ते हा टप्पाही सहज साध्य करतील.
परंपरागत विचार मागे सारत 'फ्लिपकार्ट'ने स्टार्टअप क्षेत्रात पुढे येऊ पाहणाऱ्या भारतीय तरुणांना कल्पकता आणि तंत्रज्ञानाच्या जोरावर व्यवसाय करण्याची, स्वप्नांच्या पंखांना नक्कीच नवी फ्लिप देणारी आहे यात शंका नाही..
पुढच्या भागात अशाच एका 'बेवकूफ' बिझनेसविषयी...

-
नितीन पोतदार, कॉर्पोरेट लॉंयर
nitinpotdar@yahoo.com 

No comments: