Tuesday, January 19, 2016

नव उद्दोजाकांची एक पिढी घडवूया

दिनांक १६ जानेवारी २०१६  : स्टार्ट अप म्हणजे नेमकं काय, कसा सुरु होतो हा प्रवास, या संकल्पना काय आहेत, त्याक कोण सहभागी होवु शकतो? त्यांना येणार्‍या अडचणी आणि त्यांना मिळणारे यश-अपयश, त्याचबरोबर भारतात नव्याने विकसित होऊ घातलेली स्टार्टअपसाठी लागणारी उद्दोजकीय व्यवस्थाही आपण समजून घेणार आहोत,  कारण हा विषयच जगभर नविन आहे आणि म्हणुन त्यांच्या अनुभवातुनच आपल्याला शिकावं लागणार आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मेक-इन-इंडिया, स्किल-इंडिया आणि आज स्टार्ट-अप इंडियासाठी ठोस कार्यक्रम ते देणार आहेतशासकीय पातळीवर एकूणच उद्दोजकीय व्यवस्थेमध्ये मुलभूत बदल करण्यासाठी ते खूपच आग्रही आहेत.  परंतु ग्लोबलाईझेश्न आणि रोज बदलणार्या तंत्राज्ञानामुळे  (डीसर्पटीव्ह-इन्होवेशन) एका दिवसात किंवा एकाच धोरणाने आपण यशस्वी होणार नाही हे आपण सर्वप्रथम लक्षात घेतलं पाहिजे.  एकीकडे परदेशी कंपन्यांना मेक-इन-इंडिया अंतर्गत आमंत्रण आणि दुसरीकडे आपल्या तरूणांच्या स्टार्ट-आपसाठी आग्रह यात विसंगती आहे का याचाही विचार आपल्याला करावा लागेल?  म्हणून स्टार्टअप्स भोवती आज जरी उत्साह दिसत असला तरी पुढे कदाचित त्यांना अनेक आव्हाने येवू शकतात.  तरीही अर्धायाहून अधिक गरिब आणि अशिक्षित असलेल्या 120 कोटीच्या देशाला तरुण उद्दोजकांची एक नवीन पिढी एका निर्धाराने आपल्याला उभी करावी लागेल.  

Image result for wello wheel
भारतात स्टार्ट अपची संस्कृती वेगाने विकसित होण्यासाठी माझ्यामते आपल्याला शालेय शिक्षणापासूनच उद्दोजकीय शिक्षण लवकरात लवकर सुरू करावे लागेल.  आपल्या कुटुंबाचा व समाजाचा सकारात्मक दृष्टीकोन बदलावा लागेल.  तसेच स्टार्ट अप व्यवसायांचा संबंध केवळ तंत्रज्ञान निगडीय उद्योगांशीं आहे हा एक गैरसमज आहे. दुसरा मोठा गैरसमज म्हणजे स्टार्ट अप व्यवसाय म्हणजे लगेच घवघवीत यशशेअरमार्केटमध्ये पैसे गुंतवून जसे कोणी एका रात्रीत श्रीमंत होत नाही, त्यालाही वेळ द्यावा लागतो, तसंच स्टार्ट अप हीसुध्दा एक नुकतीच सुरु झालेली एक प्रक्रिया आहे यात अपयश सुद्दा येणारं.  

'बेवकूफ' नावाचा ही बिझनेस असू शकतो  - मागच्या लेखात ‘फ्लिपकार्ट’ ह्या ई-कॉमर्स क्षेत्रातील स्टार्ट अपची यशस्वी सुरुवात आणि त्यांच्या उद्दोगाशी निगडीत असलेले टप्पे आपण जाणून घेतले.  स्टार्टअप म्हणजे कॉलेजच्या तरुण मुला-मुलीनी एक मौज म्हणून करण्याचा व्यवसाय अशा स्वरुपात पुढे आलेलं असलं तरी तो एक गंभीर विषय बनत चालला आहे.  आज ब्लॉग, फेसबुकट्विटर, इंस्टाग्रम व व्हॉट्सअप सारखा ‘सोशलमिडीया’ म्हणजे ‘टाईम-पास’ असं समीकरण मांडलं जातं – त्यात सिरिअस व्यवसाय कसा होऊ शकतो हे ‘बेवकूफ’ नावाचा स्टार्टाअपच्या यशस्वी प्रवासातून आज जाणून घेऊया. त्यांच्या बेवकूफीतून खूप काही शिकण्यासारखं आहे. 

'बेवकूफ डॉट कॉम' (www.bewakoof.com), १ एप्रिल २०१२ साली सुरु झालेला मुंबई स्थित ऑनलाईन व्यवसाय. तरुणाईच्या जगण्यातील क्रिएटिव्हिटीला-सर्जनशीलतेला केंद्रबिंदू मानणारे हे स्टर्ट अप आकर्षक लेडीज-जेन्ट्स टोप्स, बोट्म्स, टी -शर्टसजॅकेटस तसेच फंकी मोबाईल कव्हर्स आणि लॅपटोप स्क्रिन यासाठी सर्वदूर प्रसिद्ध आहे. केवळ ३० हजार रुपयाच्या बीज भांडवलावर सुरु झालेल्या या उद्योगाची आजची उलाढाल काही कोटी रुपये इतकी आहे.  महिन्याला १ कोटींहून अधिक ऑनलाईन विक्री असणाऱ्या या ब्रॅण्डचे फेसबुकवर तब्बल २० लाख फॉलोअर्स आहेत..

प्रभाकिरण सिंग आणि सिद्धार्थ मुनोत या दोन तरुणांनी आयआयटी पवईच्या कॅम्पस प्लेसमेंटपेक्षा स्टार्ट अपचा पर्याय निवडला.  ‘नोकरी’ म्हणजे एक रटाळ आयुष्य! म्हणुन प्रभाकिरणने नोकरीपेक्षा स्व-निर्मितीला प्राधान्य द्यायचे ठरवले.  व्यवसाय सुरु करण्यासाठी भव्यदिव्य असा उद्योग-आराखडा किंवा बडा गुंतवणूकदार लागतो हा समज खोटा ठरवत प्रभाकिरणने सुरुवातीला मोठ्या उत्साहाने आणि धाडसाने आयआयटी पवईच्या प्रांगणाबाहेर फ्लेवर्ड लस्सीचा उद्योग सुरु केला. पण 'हेच करायचे होते तर आयआयटीची सीट कशाला वाया घालवली' असे बोल त्याला लावले गेले.  वर्षभरातच लस्सीच्या उद्योगाचे शटर बंद करावे लागले.

पुढे काय हा विचार डोक्यात सुरु असतानाच प्रभाकीरणला सिद्धार्थ मुनोत या  त्याच्या चॉकलेट लस्सीचा चाहता असलेल्या वर्गमित्राची साथ मिळाली. सिद्धार्थला काहीशी वेगळी डोमेन नेम्स विकत घेण्याचा छंद होता. बेवकूफ डॉट कॉम हे नावही त्याने असेच घेऊन ठेवले होते.  प्रभाकिरण आणि सिद्धार्थच्या मते 'बेवकूफम्हणजे आजच्या तरुणाईला जे जे मनापासून करावंसं वाटतं त्याचं एक निर्मितीक्षम प्रतिक होय!  

'बेवकूफ डॉट कॉम'ने पहिल्याच वर्षी बेवकूफचं 'घंटा कलेक्शनतुफान तरुणप्रिय झालं. त्यातील 'घंटा इंजीनिअरिंग', 'घंटा एमबीए' हे  टी-शर्ट्स कॉलेज तरुणांत चांगलेच क्लिक झाले. लाईफस्टाईल ब्रॅण्ड शिवाय बेवकूफ डॉट कॉम मुव्ही मर्चनडायझिंग क्षेत्रातील अनेक बड्या हिंदी चित्रपटांच्या प्रदर्शनपूर्व प्रसिद्धीसाठी चित्रपटाशी संबधित उत्पादनं घेण्याकडे चाहत्यांचा कल असतो. 'बेवकूफ डॉट कॉम'ने ही गरज नेमकी हेरली आणि टी -सिरीज, यशराजव्हायकॉम १८, एक्सेल एन्टरटेनमेंट, झी टी व्ही यांसारख्या प्रस्थापित निर्मिती संस्थांचा अधिकृत भागीदार बनला. सिंघम रिटर्न, गुंडेबॉस, यारीयाबेवकूफीया, इत्यादी चित्रपटांचें मर्चनडायझिंग 'बेवकूफ'ने केलं. 

आज बेवकूफकडे १५० पेक्षा जास्त उत्साही आणि कल्पक तरुणांचा गट कार्यरत आहे. एखादी कल्पना सुचून त्यावर काम करून त्यावर आधारित उत्पादन करून ते बाजारपेठेत पोहोचण्यासाठी लागणारा वेळ २५-३० दिवसांत पूर्ण कसे होईल यावर लक्ष दिले.

प्रभाकिरण आणि सिद्धार्थची 'बेवकूफ'ची आयडिया अफलातून असली तरी ती ब्रॅण्ड म्हणून प्रस्थापित करणं तितकंच मेहनतीचं होतं.  त्यांची संकल्पना, विचार ऐकून घेण्यात थोडासाही रस असणाऱ्या कुठल्याही व्यक्तीला दिवस असो वा रात्र ते जाऊन भेटायचे  आणि त्याच्याशी संवाद साधायचे.  एकाचा धीर खचला तर दुसरा त्याला प्रोत्साहन द्यायचा. वेगवेगळ्या गोष्टी करून पाहताना काहीवेळा चुका घडतात. खरं तर प्रत्येक चुक आपल्याला एक नवीन मार्गच दाखवीत असते!
आजच्या तरुणाईला जे जे मनापासून करावंसं वाटतं ते त्यानां सुदैवाने टेक्नॉलॉजी करु देते. गरज आहे एक चांगल्या कल्पनेची! आपल्या अवतीभवती काय घडतंय याचा डोळस कानोसा घेत आपण आपल्या विचारांत तसेच कृतीत कल्पकता जपली तर We can also rock ….

पुढच्या लेखात कंप्युटर मस्ती
- नितिन पोतदार कॉर्पोरेट लॉयर, संस्थापक मॅक्सेल फाऊंडेशन,

No comments: