Saturday, April 23, 2016

पाण्याचा भार हलका करणारे ‘व्हील’!

Image result for wello wheelमहाराष्ट्र टाईम्स दी. २३ एप्रिल २०१६: यंदाच्या १६ एप्रिलला भारतात रेल्वे सुरू झाली त्याला १६३ वर्षे पूर्ण झाली आणि काल ह्याच रेल्वेच्या सहाय्याने ह्या वर्षी लातूरला पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करण्यात आला.  म्हणजे एकीकडे अवकाशात उपग्रह सोडण्याचे तंत्रज्ञान वापरण्याइतके आपण प्रगत आहोत तर दुसरीकडे देशातील फार मोठ्या लोकसंख्येला साधं पिण्याच्या पाण्याच नीट वितरण आपण करू शकलो नाही.
पाण्याच्या या समस्येचा अनेकांनी अभ्यास केलेला आहे, त्यावर लेख, चर्चा, वाद-संवाद गल्ली ते दिल्ली पर्यन्त नेहमी झडत असले तरी खेड्यातील लाखो महिलांच उभं आयूष्य थेंब-थेंब पाण्यासाठी खर्ची पडत आहे. रोज किमान २० लीटर पाणी ३ ते ५ कि. मी. अंतरावरून एकावेळी त्या डोक्यावरुन किंवा कंबरेवरुन वाहून आणतात. वर्षानुवर्षे असे पाण्याचे हंडे वाहून आणल्यामुळे त्यांना मणक्याचे विकार होतात, बाळंतपणाच्या वेळीही याचा त्रास होतो, अनेक आजारांची गुंतागुंत वाढत जाते आणि पाण्यासाठी त्यांचा एके दिवस जीव जातो. 
टॅंकर मुक्त गाव अशी व्यवस्था करण्याच्या प्रयत्नात सोप्या उपायाकडे दुर्लक्ष होत आहे का? ते होईल तेव्हा होईल, पण तोपर्यंत निदान त्रास कमी करण्याचा काही उपाय शोधायला नको का? हाच उपाय शोधला आहे वेल्लोया सामाजिक संस्थेने. पाणी जर घरंगळत वाहून नेता येत असेल तर डोक्यावरून पाण्याचे ओझे कशाला वाहायचे, असा विचार करून या कंपनीने एक साधं व्हीलं विकसित केले, त्याचे नाव वॉटर व्हील’.   हे साधन विकसित केल्याबद्दल वेल्लोकंपनीला ग्रॅन्ड चॅलेन्जेस कॅनजया संस्थेचा एक लाख डॉलर्सचा पुरस्कार देखील मिळालेला आहे.
वेल्लो व्हील

वेल्लो व्हील ४७० मी. मी. (साडे अठरा इंच) उंचीचे असून त्याचा परीघ ४६० मी. मी. (१८.११ इंच) इतका आहे. त्यात ५० लिटर इतके पाणी मावते. वरील बाजूच्या साधारण ५५ मी. मी. (२.१६ इंच) आकाराच्या या व्हीलच्या तोंडातून पाणी भरता येते. एकात एक असेलेले झाकण घट्ट बसवल्यावर एक कणभरही कचरा आत जाऊ शकत नाही. आतील पाणी पूर्ण शुद्ध राहते. यामुळे अशुद्ध पाण्याद्वारा पसरणाऱ्या रोगांचा धोका टळतो. या उलट पारंपारिक पद्धतीनुसार पाणी भरून आणताना घागरीवर तळहात ठेवला जातो. सातत्याने हात आणि पाण्याचा संपर्क आल्यामुळे पाणी अस्वच्छ होण्याचे प्रमाण वाढते.


तसेच सध्या या व्हील मध्ये पाणी शुद्द करण्यासाठी फिल्टर्स आणि फिरणार्या व्हील बरोबर मोबाईल चार्ज करण्याकरीता एखाद उपकरणं बसवता येईल का याची चाचणी सुरु आहे.

या संस्थेची मुख्य कार्यकारी अधिकारी सिंथिया  कोएनिंगही अमेरिकेतील मिशिगन विद्यापीठाच्या रॉस स्कूल ऑफ बिझनेस आणि स्कूल ऑफ नॅचरल रिसोअर्सेस अॅन्ड एन्व्हॉयरन्मेंटच्या एमबीए आणि एमएस आहेत. पाण्याची ही समस्या केवळ भारतापुरती मर्यादीत नाही तर जगातील अनेक गरीब देशात ती आहे. सिंथिया गेल्या दहा वर्षांपासून अशा समस्याग्रस्त लोकांना शुध्द पाणी मिळावे यासाठी काम करत आहेत.

सिंथिया त्या मूळ अमेरिकेतील असल्या तरी गेली दहा वर्षे जगातील चार खंडात काम करत आहेत आणि पाण्याच्या कामाशिवाय वेल्लो संस्थेने लॅटीन अमेरिकेत समूह उद्योग म्हणजे कम्युनिटी बिझनेसची सुरवात करणेभूतानमध्ये पर्यावरण स्नेही-शाश्वत टूरिझम विकासासाठी धोरण ठरवणे अशीही विविध प्रकारची समाजोपयोगी कामे केलेली आहेत.

हे व्हील तयार करताना वाळवंटी प्रदेशात असलेल्या राजस्थानातील ग्रामीण जनतेशी कंपनीने विचार विनिमय केला. वालुकामय प्रदेशातील रस्त्यावर चालू शकेल असे उच्च दर्जाचे प्लास्टिक यात वापरण्यात आले आहे. याप्रकारच्या अन्य साधनांची किंमत पाच-सहा हजार रुपये इतकी असताना वेल्लोच्या वॉटर व्हीलची किंमत जेमतेम दीड-दोन हजार रुपये इतकी आहे. याबद्दल सिंथिया सांगतात की ‘‘अत्यंत अल्प नफा मिळवून प्रतिवर्षी १० ते २० हजार ग्राहकांना आमचे उत्पादन विकण्याचे आमचे उद्दिष्ट आहे.’’

वेल्लो व्हील भारताच्या यशस्वी होवू शकत का? याचा अंदाज घेण्यासाठी २०१० साली वेल्लो कंपनीचे प्रतिनिधी राजस्थानात पोहोचले. याविषयी सिन्थीया म्हणतात, ‘‘येथील लोकांच्या प्रतिसादाने प्रेरित होऊन आम्ही प्रतिवर्षी भारतात येऊ लागलो. राजस्थानच्या या गावातील काही उद्योजकांशी आम्ही संपर्क साधला व त्यांचे सहकार्य मिळवले. भारतातील लोकांकडून असा भरघोस प्रतिसाद मिळेल असे आम्हाला कधीच वाटले नव्हते.’’

पारंपरिक पद्धतीमध्ये एकावेळी फक्त १५ लिटर पाणी डोक्‍यावरून वाहून नेता येते. त्यामुळे पाणी भरण्यासाठी महिलांना अधिक चकरा माराव्या लागतात. ओझे आणि जास्ती चकरा यामुळे त्यांना थकवा जाणवतो.  वॉटर व्हीलहे साधन एकाच वेळी १० ते ५० लिटर पाणी वाहून नेऊ शकते. घरातले पाणी भरायला वेळ आणि श्रम कमी लागत असल्याने महिलांना घरकामासाठी आणि इतर छोटे व्यवसाय करण्यासाठी वेळ मिळू लागला आहे. डोक्यावरून आणि कमरेवरून पाणी भरण्यात कमीपणा मानणारे पुरुष स्वतः वेल्लो व्हीलच्या साह्याने पाणी भरण्यास पुढे येऊ लागले आहेत.  तसेच वेळ व कष्ट वाचल्याने मुली शिक्षणाकडे जास्त वेळ देऊ शकतात. सर्वात महत्वाचे, डोक्यावरून हंडेच्या हंडे भरून पाणी वाहणे बंद झाल्याने त्यामुळे उद्भवणाऱ्या व्याधी, शारीरिक तक्रारी कमी झाल्यात.  एकूणच त्यांच्या कुटुंबाच्या आरोग्यात लक्षणीय सुधारणा झालेली आहे. एका साधा उपाय आणि त्यातून इतके चांगले बदल कित्येक घरात घडले आहेत.

आता हे वॉटर व्हील किंवा तत्सम उत्पादनं देशाच्या विविध ग्रामीण भागाची सविस्तर माहिती घेवून, त्यांना गरजेनुसार सरकार, खासगी कंपन्या,  सेवाभावी संस्था, शाळा-कॉलेजेस यांच्या मार्फत, लोकांना परवडेल अशा किमतीत तयार करण्यासाठी किंवा वितरीत करण्यासाठी विविध स्टार्टअप्स सुरु होवू शकतात.  वेल्लो व्हीलच्या संदर्भात येणार्‍या बातम्या, लेख आणि संशोधन जरी आपण गुगल वर तपासले तरी जगात रोज या संदर्भात कित्येक नवीन घडामोडी घडत आहेत याची आपण कल्पना देखील करू शकत नाही. त्याचा नीट अभ्यास झाला तरी कित्येक समाजउपयोगी स्वतंत्र व्यवसाय सुरु होवु शकतात.

स्टार्ट अप्स म्हणजे केवळ अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारलेले किंवा मोबाईल व इंटर्नेट द्वारे केलेले उद्योग नव्हेत तर लोकांच्या मुलभूत समस्या जाणून त्यां सोप्या मार्गाने सोडवण्यासाठी सुरु केलेले प्रयत्नांनाच स्टर्टअप म्हणतात. गेल्या लेखात आपण आपण सगळ्यात पहिला आणि सोपा स्टार्टअप म्हणजे शिकवणीहा विषय समजुन घेतला. आज पाण्याच्या जागतिक समस्येसाठी सिंथियाने तयार केलेल्या वेल्लो व्हीलमध्ये खरं तर कुठलही आधुनिकतंज्ञान नाही की मोबाईल-अ‍ॅप नाही एक साधी-सोपी पाण्याची ढकलगाडी, जी आज लाखो महिलांसाठी रोजच्या जगण्याचे एक सक्षम साधन बनली आहे. आज तरुणांनी आपल्या जीवनाचे रोजचे साधे साधे प्रश्न, आपल्या गरजा आणि समस्या नीट समजून घेतल्या, आऊट ऑफ बॉक्स विचार केला तर सिंथियासारख्या असंख्य तरुणी आपल्या देशात निर्माण होतील! मोठ्या समस्येवर मोठा उपाय शोधण्यात देशाची कित्येक वर्षे आणि पिढ्या निघून जातील,  नव्हे त्यां गेल्याच आहेत. आहे त्या परिस्थितीतच छोट्या छोट्या प्रयोगातुन आपण जग बदलु शकतो. यश तिथचं आहे.  


No comments: