Monday, July 11, 2016

ड्रीम करिअर साकारताना...

Image result for dream careerमहाराष्ट्र टाईम्स ९ जुलै २०१६ :आपल्या देशात साक्षरतेचे प्रमाण अजूनही ७५ टक्के आहे आणि जे साक्षर ते सगळेच शिक्षीत नाहीत .. जे शिक्षीत आहेत तेही सगळेच रोजगारास पात्र नाही. मेकॅंझीच्या एका अहवालानुसार तर देशातील इंजिनीअर पदवीधरांपैकी ८० टक्के इंजिनीअरकडे नोकरीसाठी आवश्यक ते कौशल्य नाही. अशा परिस्थितीत अमेरिकेतील किंवा इतर देशातील शिक्षणव्यवस्थेबरोबर आपण काय तुलना करणार? जिज्ञासावृत्ती जागी करणारी, संशोधनास प्रवृत्त करणारी, प्रश्न विचारण्याची मुभा देणारी शिक्षणव्यवस्था आपल्याकडे नाही हे आपलं दुर्दैवं! इतका आमुलाग्र बदल येत्या काही वर्षात होईल किंवा नाही याची शंका आहे कारण पुलंनी म्हटल्याप्रमाणे आपल्याकडे आहे ती गप्प बसा संस्कृती.  एक चांगली बाब म्हणजे गेल्या काही वर्षात शिक्षणव्यवस्थेत धीम्या गतीने का होईना पण अभ्यासक्रमात बदल होत आहे, नवे प्रयोग राबवले जात आहेत. याचाच एक परिणाम म्हणजे दहावी-बारावीनंतर आज पर्यायांची रेलचेल आहे.  वेगळ्या वाटेने जाऊ इच्छिणार्‍यांसाठी करिअर नियोजन, अ‍ॅप्टिट्युड टेस्ट, नव-नविन अभ्यासक्रम, विविध व्होकेशनल कोर्सेस, त्यांच्या प्रवेश परिक्षा. एकुणचं शैक्षणिक क्षेत्रात मुलांची आणि पालकांची गरज ओळखून ह्या क्षेत्रात नव-नविन स्टर्टअप्सनी प्रवेश केला नसता तरचं नवलं. करिअरचे नियोजन करण्यासाठी मार्गदर्शन करणाऱ्या अशाच एका स्टार्टअप्सचा परिचय आपण करून घेणार आहोत.  


यातील पहिला आहे आयड्रीम करिअर (www.idreamcareer.com ) अर्थात आयडीसी. हे स्टार्ट अप आयुश बन्सल आणि परवेश दुदानी यांचे असून ते विद्यार्थ्यांची आवड, व्यक्तिमत्व आणि त्यांचा कल लक्षात घेऊन करिअर निवडीबद्दल मार्गदर्शन करते. विशेष म्हणजे खास मानसतज्ज्ञांच्या मदतीने हा करिअर प्लॅनिंग प्रोग्राम विकसित करण्यात आला आहे.

आयड्रीम करिअरचे एक संस्थापक आयुश बन्सल यासंबंधात म्हणतात, ‘‘शाळेत असल्यापासून करिअर ‘प्लॅन’ करावी लागते ही संकल्पनाच आपल्याकडे अजून विकसित झालेली नाही. त्यामुळे करिअरच्या शंका कोणाला विचारायच्या हा प्रश्न विद्यार्थ्यांना सतत सतावत असतो.’’ आज सरकारी शाळांमधील ५० टक्क्याहून अधिक विद्यार्थी मधेच शिक्षण अर्धवट सोडतात. याचे मुख्यं कारण त्यांच्यासमोर करिअरचे फारसे योग्य पर्यायच येत नाहीत.
विद्यार्थ्यांची ही समस्या दूर करण्यासाठी २०१२ मध्ये ‘ना नफा ना तोटा’ या तत्वावर आयुश व परवेश यांनी दिल्ली येथे ‘मेधावी फौंडेशनची स्थापना केली. आयआयटी खरगपुरचे माजी विद्यार्थी असलेल्या परवेश यांनी प्रथमपासून शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम केले आहे. ग्रीनहॅट व्हेंचर्सचे एक संस्थापक असलेल्या परवेश यांनी प्रॉडक्ट हेड म्हणून काम केले. नंतर ‘एज्यूकॉम्प सोल्युशन लि. यांच्यासाठी धोरण सल्लागार म्हणून काम केले. तर आयुश यांनी शिक्षण चालू असल्यापासून अनेक शैक्षणिक प्रकल्पांवर काम केले आहे. आयसीएफएआय बिझनेस स्कूलमधून एमबीए केल्यावर त्यांनी १५ महिने इक्विटी रिसर्च अॅनालीस्ट म्हणून काम केले. ते करत असताना त्यांना दोन कंपन्यांची ऑफर आली. परंतु त्यापैकी कोणताही नोकरी न स्वीकारता त्यांनी मेधावी फौंडेशनच्या स्थापनेत आपला सहभाग दिला. करिअर निवडताना विद्यार्थ्यांची मानसिकता कशी असते, त्यांच्या मनात काय शंका असतात हे समजावून घेण्यासाठी त्यांनी सुरुवातीला झारखंडच्या ग्रामीण भागातील सरकारी शाळेसाठी एक पथदर्शी प्रकल्प राबवला. आणखी एका प्रकल्पात त्यांनी मोबाईलवरून विद्यार्थ्यांना करिअरबद्दल समुपदेशन केले. या हेल्पलाईनला भारतातील ७ राज्यांमधून ३००० कॉल्स आले होते.

डेमोग्राफीक डिव्हिडं

आपल्या देशाच्या डेमोग्राफीक डिव्हिडंडबद्दल म्हणजे मोठया संख्येने असलेल्या तरूणांबद्द्ल अनेकदा अभिमानाने बोलले जाते. यामुळे रोजगारक्षम हातांची संख्या आपल्या देशात इतर देशांपेक्षा जास्त असेल. ते जितके जास्त काम करतील त्यातून देशासाठी संपत्तीनिर्मिती होईल व देश पुढे जाईल असा युक्तीवाद त्यामागे असतो. पण जो तरुणवर्ग तो खरोखर शिक्षीत, रोजगारक्षम हवा तर त्यातून देशाची प्रगती होईल नाहीतर बेरोजगार तरुण हे भार होऊन राहतील. म्हणूनच मुलांचे करिअर म्हणजे देशाचे भवितव्य आहे, त्यात करण्यासारखं खुप काही आहे आणि ते केलेच पाहिजे – नव्हे ते आपल्या सगळ्यांच कर्तव्यचं आहे. तरूणांसाठी नव-नवीन अभ्यासक्रम तयार करणे, त्यांच्या प्रवेश परिक्षा, त्यांच ट्रेनिंग, अनुभव अशा विविध कामांसाठी कित्येक स्टर्टअप्स होवु शकतील याचा विचार आता तरूणांनीच केला पाहिजे. 

करिअरची निवड–नियोजन याबद्दल विद्यार्थ्यांना समुपदेशन चालू असतानाच परवेश यांनी आयुश यांच्याबरोबर आयड्रीम करिअर डॉट कॉमची स्थापना केली. भारतीय पद्धतीचा अभ्यास करून विविध करिअरसाठी कोणकोणत्या कौशल्याची गरज असते याचा विचार करून आयडीसीने करिअरचे २१ गट तयार केले आहेत. यात २५० व्यवसायांचा समावेश आहे. करिअर निवडीसाठी आयड्रीमने ३५ चौकटीबद्ध कार्यक्रम विकसित केले असून ते सर्व संरचनात्मक, शास्त्रशुद्ध व मूल्यमापन करण्यास योग्य असे आहेत. मागील दिड वर्षात भारतासह मध्य पूर्व आणि पूर्व आफ्रिका येथील ५५ हजारांहून अधिक विद्यार्थ्यांनी त्याचा लाभ घेतला आहे. याशिवाय ५०० हून अधिक समुपदेशक, १०० हून अधिक शाळा, १००० हून अधिक कॉलेजेस आयड्रीमशी जोडलेली आहेत. दिल्ली पब्लिक स्कूल, केंब्रीज इंटरनॅशनल स्कूल (पंजाब), मिरॅकल फाऊंडेशन (युएसए) आणि फ्यूएल (पुणे) हे त्यातील काही महत्वाचे क्लाएंट होय.
आयड्रीम करिअर प्लॅनिंग प्रोग्रामचे तीन मुख्य घटक आहेत. पहिला स्वयंमूल्य निर्धारण – यात नववी ते बारावी तसेच कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांच्या क्षमता, आवड आणि व्यक्तीमत्वातील बलस्थाने यांचा बारकाईने अभ्यास करून करिअर मार्गदर्शनासाठी १८ पानी अहवाल तयार केला जातो. दुसरा एकास एक समुपदेशन – कल मूल्यमापनाचा अहवाल तयार झाल्यानंतर प्रत्येक विद्यार्थ्याचा स्वतंत्रपणे फोन किंवा ऑनलाईन पद्धतीने समुपदेशकाशी संपर्क निर्माण केला जातो. कॉलेजचे माजी विद्यार्थी किंवा कॉलेजमध्ये असलेले विद्यार्थी, मानसशास्त्रज्ञ आणि व्यावसायिक करिअर मार्गदर्शक असे तीन प्रकारचे सामुदेशक यात असतात. तिसरा घटक कॉलेजचा शोध – कोणत्या शिक्षणक्रमासाठी कोणत्या कॉलेजची निवड करावी हा एक विद्यार्थ्यांना गोंधळून टाकणारा प्रश्न असतो. तो कमी करण्यासाठीच आयडीसीने यात कॉलेजच्या माहितीसह तपशीलवार यादी उपलब्ध करून दिली आहे.
आयड्रीम करिअर ही सुविधा ऑफलाईन पद्धतीने खाजगी समुपदेशक, शाळा, क्रॉसवर्ड, लँडमार्क, ऑक्सफर्ड बुक स्टोअर इत्यादी ठिकाणी, तर ऑनलाईन माध्यमातून इन्फीबीम आणि स्कूलशॉपवर उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. त्यासाठी प्रत्येक विद्यार्थाला स्वतंत्रपणे शुल्क भरावे लागते. त्यासाठी आयडीसीने Inform, Explore, Aspire and Study Overseas असे चार पर्याय उपलब्ध करून दिले असून त्याचे दर साधारण रु, २,४९९/- पासून रु. ४४,९९९/- पर्यंत आहेत. काही विनामूल्य पर्यायही आहेत. 

केंद्रीय शिक्षण मंडळाने अनिवार्य केल्यामुळे आता शाळांचीसुद्धा करिअर मार्गदर्शकाची मागणी वाढू लागली आहे. परंतु ही गोष्ट म्हणावी तितकी सोपी नाही. करिअर समुपदेशक म्हणून शिक्षकांना समुपदेशनाचे प्रशिक्षण द्यावे लागते. त्यासाठी आयडीसीने खास तयार केलेल्या किटचा वापर करता येतो.

मोठ्या शहरातील पालक सोडले तर करिअर निवडीसाठी, नियोजनासाठी योग्य मार्गदर्शनाची गरज आहे असे आपल्याकडील बहुसंख्य पालकांना अजूनही पटलेले नाही. हे लक्षात घेऊनच करिअर समुपदेशनाबद्दल पालकांमध्ये जाणीव-जागृती निर्माण करण्यासाठी आयडीसीच्या वतीने विविध शहरे, शाळा आणि कंपन्यांची कार्यालये इथे नियमित चर्चासत्रांचे आयोजन केले जाते.

इतर स्पर्धकांचे अंधानुकरण न करता आयड्रीम करिअरने विवेक जोशी, मोहित सत्यानंद, बेन्नेट कोलेमन, इंडियन डिझाइन ग्रुप अशा इनव्हेंस्टरच्या जोरावर ग्राहकाभिमुख करिअर नियोजन कार्यक्रम तयार करून बाजारपेठेत चांगलीच मुसंडी मारली आहे. भारतातील उच्च माध्यमिक विद्यार्थ्यांची मोठी संख्या लक्षात घेऊन त्यातील जास्तीत जास्त विद्यार्थ्यांपर्यंत पोचणे हे कंपनीचे उद्दिष्ट आहे. आह व्हेंचर्स (ah! Ventures) बरोबर अलीकडेच केलेल्या भागीदारीतून आयडीसी लवकरच विस्ताराचे पुढचे पाऊल टाकणार आहे.

No comments: