Monday, October 31, 2016

ब्युटीफुल सेकंड इनिंग

Image result for senior citizens innings
महाराष्ट्र टाईम्स २९ ऑक्टोबर २०१६: लॅपटॉप, स्मार्ट फोन, सोशल मिडिया हे तरुणांनी वापरायचे गॅझेट असे म्हणण्याचा जमाना आता गेला. उलट ज्येष्ठ नागरिक असलेल्या आजी-आजोबांची ती आता जास्त गरज बनली आहे. ‘वृद्धत्व हे त्रासदायक न होता जास्तीत जास्त सुखद व्हावे यासाठी प्रयत्न करणारा बेंगळूरचा ‘ब्युटीफुल अर्स’ (www.beautifulyears.com) ह्या स्टार्टअपने या एकटेपणावर उपाय शोधला आहे.


५१ वर्षीय वाल्डी रूपो या रशियन नागरिकाने ‘ब्युटीफुल इअर्स’चे दोन भाग केलेत. यातील सेवा विभागात ज्येष्ठांसाठी प्रशिक्षण वर्ग आहे. त्यात आजच्या काळाशी सुसंगत अशी छोटी छोटी कौशल्ये ज्येष्ठांना शिकवली जातात. उदाहरणार्थ, नातवंडांबरोबर सेल्फी कसा काढायचा,  मग तो व्हॉटसअप ग्रुपला कसा पाठवायचा; तसेच इ-मेलद्वारा आप्तस्वकियांशी संपर्क साधणे; परदेशातील मुला-मित्रांशी ‘चॅटिंग’ करणे; जुने फोटो किंवा व्हिडिओ संगणकात साठवून ठेवणे; समवयस्काचे गट तयार करणे, जिथे फक्त जुन्या आठवणींनाच उजाळा मिळतो असे नाही, तर निवृत्तीनंतर कोणाचे काय-काय सुरु आहे अशा चौकशीप्रमाणेच स्वतःचा वेळ ‘अर्थ’पूर्ण करण्यासाठी सुचलेल्या कल्पना शेअर करून त्याचे मार्केटिंग करणे.  
दिवाळी सण मोठा नाही आनंदास तोटा !

दिवाळी देशातला सगळ्यात मोठा उत्सव आणि उत्साह! हा सण जितका तरुणांचा आहे तितकाच तो आपल्या ज्येष्ठ नागरिकांचा देखील आहे.  आज मोबाईल फोन्स, फेसबुक आणि सोशल मिडिया द्वारे जग जवळ आलेलं असताना आपल्याच घराचे जेष्ठ नागरिक घरातच एकाकी पडत आहेत. त्यांचे एक वेगळे विश्व आहे. त्यांच्या अगदी छोट्या छोट्या गरजा आहेत.

Necessity is the mother of invention अस म्हटलं जात.  आज तरुणांनी जेष्ठ नागरिकांच्या रोजच्या गरजांचा अभ्यास केला आणि त्यावर उपाय शोधले तर त्यांच्या उरलेल्या आयुष्याला अर्थ प्राप्त होईल आणि मुख्य म्हणजे कित्येक तरुणांच्या आयुष्याला सुद्दा एक अर्थपूर्ण स्टार्ट मिळू शकेल.
   
ब्युटीफुल इअर्सचा दुसरा भाग आहे, ‘ऑनलाईन फोरम’.  समाजात अशा कितीतरी व्यक्ती असतात ज्यांना जेष्ठांची सेवा करायची असते. त्यांच्यासाठी वेळ द्यायचा असतो. अशा स्वयंसेवकांसाठी हे ऑनलाईन फोरम’  स्थापन केलेले आहेत. यात ज्येष्ठांसाठीचे कायदे, वित्तीय व्यवस्था अशा विषयांवर मार्गदर्शन केले जाते.  तसेच अल्झायमर, पार्किसन्स, मधुमेह इत्यादी वृद्धत्वातील आजारात देखभाल कशी करावी याचे ऑनलाईन मार्गदर्शन व तज्ञांचा सल्लाही दिला जातो. या माध्यमातून समान समस्या असणारे एकमेकांना भेटू शकतात. अनुभवांची देवाण-घेवाण करू शकतात.
यात वृद्धापकाळातील आजार आणि गरजा लक्षात घेऊन या स्टार्टअपने इ-शॉप सुद्धा सुरु केले आहे. अत्यंत विचारपूर्वक वस्तूंची विस्तृत यादी यात तयार करण्यात आली असून या वस्तू घरपोच मिळू शकतात.  बहिर्गोल भिंग असलेले नेलकटर, पुस्तक वाचण्यासाठी बुक होल्डर, औषधांच्या गोळ्यांचे तुकडे करण्यासाठी टॅबलेट कटर, क्रशर, वृद्ध व्यक्ती कोणाच्याही मदतीशिवाय स्वतःच चालवू शकेल अशी छोटी मोटार बसवलेली व्हीलचेअर अशा ह्या वस्तू आहेत. मधुमेहींसाठी विशेष बूट, अंथरुणात खिळून असलेल्यांसाठी विशेष प्रकारचे कपडे, अशा बऱ्याच परदेशी बनावटीच्या वस्तू या इ-शॉपवर उपलब्ध आहेत. याशिवाय मागणीप्रमाणे वैद्यकीय सेवाही पुरवली जाते. यात विशेषज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला मिळतो. तसेच वैद्यकीय उपकरणे मिळतात. रक्त, लघवी आदी वेगवेगळ्या तपासण्या करणारे घरी येऊन नमुना घेऊन जातात. आजारातील देखभालीसाठी प्रशिक्षित मनुष्यबळ मिळू शकते.

विज्ञानाचा ध्यास घेतलेली फिरती प्रयोगशाळा
परदेशातील नोकरीमुळे कितीही आर्थिक समृद्धी आली तरी आपल्या मायभूमीसाठी काहीतरी करण्याची आस प्रत्येकाच्या मनात असते. डॉक्टर मधुकर देशपांडे आणि पुष्पा देशपांडे याच प्रेमापोटी आपल्या निवृत्तीपूर्वी मायभूमी परतले आणि ‘विज्ञानवाहिनी’ (www.vidnyanvahini.org) हा आगळावेगळा ‘प्रयोग’ त्यांनी यशस्वी केला. 

विज्ञानवाहिनी’ ही एक मोबाईल सायन्स लॅबॉरेटरी (फिरती विज्ञान प्रयोगशाळा) असून गेल्या २१ वर्षात महाराष्ट्राच्या ३६ जिल्ह्यातील २८८ तालुक्यांच्या शाळांचा दौरा तिने पूर्ण केला आहे. यात कुणी इंजिनीअर, टेक्सटाइल इंजिनिअर, फार्मासिस्ट, कुणी आयआयटीचे माजी विद्यार्थी, तर कुणी शिक्षक, प्राध्यापक आहेत आणि मुख्य म्हणजे यात सर्व मंडळींचे वय ६० पेक्षा जास्त आहे.  विज्ञान हा सर्वांच्या जिव्हाळ्याचा विषय असल्याने कोणत्याही मोबदल्याशिवाय सर्वजण योगदान देत आहेत.
डॉ. मधुकर देशपांडे मुळचे पुण्याचे. अमेरिकेतून गणित या विषयात त्यांनी पीएचडी केल्यानंतर ते अनेक वर्ष अमेरिकेमधील मार्क्वेट विद्यापीठात गणिताचे हेड ऑफ डिपार्टमेंन्ट च्या पदाचा कार्यभार सांभाळत होते. पुष्पा देशपांडे तेथील एका शाळेत गणित विषय शिकवायच्या. कामानिमित्त दोघे अमेरिकेत वास्तव्याला असले तरी आपल्या मायभूमीसाठी काहीतरी भरीव काम करण्याची आस त्यांना स्वस्थ बसू देईना. पण नेमके काय करायचे हे स्पष्ट होत नव्हते.

एक दिवस टी.व्ही. पाहत असताना कॉलेजांमध्ये विज्ञानासंबंधीत उपकरणे पोहोचवणाऱ्या बसचा उपक्रम त्यांच्या पाहण्यात आला आणि आपल्याकडे ग्रामीण भागांत ‘फिरती विज्ञान प्रयोगशाळा’ सुरु करण्याची प्रेरणा त्यांना मिळाली. मग काय दोघांनी वेळ न दवडता आपली निवृत्ती पूर्ण होण्याआधीच मायदेशी परतण्याचा निर्णय घेतला आणि आपल्या समवयस्क मित्रांसमोर ही कल्पना मांडली. सर्वांना ती इतकी आवडली की त्याप्रमाणे लगेच एक कृती आराखडाही तयार झाला.

सुरुवातीला म्हणजे ११९५ मध्ये, भाड्याच्या बसमधून पुण्याच्या आसपासच्या काही शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना विज्ञानातील अभिनव प्रयोग दाखवले जायचे. हळूहळू या उपक्रमाला प्रसिद्धी मिळत गेली आणि मदतीचे अनेक हात पुढे आहे. त्यातून एक नवीन मिनीबस विकत घेण्यात आली. तिची विशिष्ट पद्धतीने रचना करण्यात आली. या मिनीबसमध्ये प्रयोगशाळेची उपकरणे, ध्वनी-चित्र मुद्रणाची ऑडीओ-व्हिडीओ साधने, लॅपटॉप, पॉवर बॅटरीमुळे खंडित न होणारा वीजपुरवठा, वरच्या बाजूला पाण्याची टाकी, सहज वाहून नेता येणारे ८ प्रयोग टेबल, छोटे स्वच्छतागृह अशा अद्ययावत सुविधा आहेत. एकावेळेस ३५ मुलांच्या बसण्याची व्यवस्था यात आहे. कमी जागेत जास्त सुविधा सामावून घेणाऱ्या या बसला सर दोराबजी टाटा ट्रस्ट आणि कॉग्नीझन्ट फौंडेशन यांचे भरीव अर्थसहाय्य लाभले आहे.
वर्षाला २०० शाळांना भेटी देत ‘विज्ञानवाहिनी’ने आतापर्यंत महाराष्ट्राशिवाय गुजरात, आंध्रप्रदेश, चेन्नई, तामिळनाडू, हैद्राबादउत्तरपूर्व राज्यात जसे नागालॅन्ड, अरुणाचल प्रदेश, मेघालय, आसाम व मध्यप्रदेशचा दौरा यशस्वीपणे पूर्ण केला आहे. मुलांना अतिशय साध्या व सोप्या पद्धतीने विज्ञानविषयक माहिती देत असताना ते शिक्षकांसाठीही कार्यशाळांचे आयोजन केले जाते.

विज्ञानवाहिनी ही ‘हॅलो इंडिया’ या दुसऱ्या ना नफा ना तोटा तत्वावर चाललेल्या संस्थेच्या सहाय्याने मराठवाड्यात उस्मानाबाद जिल्ह्यातील अणदूर याठिकाणी एक कायमस्वरूपी विज्ञान केंद्र स्थापन करणार आहे. याविषयी डॉ. मधुकर देशपांडे म्हणतात, ‘‘आम्ही आता शेतकऱ्यांसाठी विविध सल्ले देण्याचा कार्यक्रम राबवणार आहोत. यात प्रथम पाणी व माती परीक्षण याबद्दल माहिती दिली जाईल. तसेच विविध दृष्टीकोनातून शेतीविषयक मार्गदर्शन केले जाईल.The Association for India’s Development (AID)च्या पिटसबर्ग चाप्टरने या कामासाठी ६ हजार डॉलर्सची घसघशीत मदत केली आहे.’’ मधुकर देशपांडे यांना २००५ सालात ‘वर्ल्ड टेक्नॉलॉजी अॅवार्ड’ देऊन सन्मानित करण्यात आले.

नितिन पोतदार, कॉर्पोरेट लॉयर
संस्थपक मॅक्सेल फाऊंडेशन

No comments: