Saturday, December 10, 2016

सौरउर्जा प्रगतीचा महामार्ग!


महाराष्ट्र टाईम्स १० डिसेंबर २०१६: पुण्याजवळच्या जुन्नर तालुक्यातील दरेवाडी हे गाव, गेली ५०-६० वर्षे रॉकेलच्या दिव्यांवरच जगत होते. या गावात ग्राम ऊर्जा सोल्यूशन्स प्रा. लि. या सौरऊर्जा क्षेत्रातील अनोख्या स्टार्टअपने २०१२ साली कोणत्याही सरकारी मदतीशिवाय, गावकऱ्यांच्या एकमताने, उच्च तंत्रज्ञानाची साथ घेऊन सोलर मायक्रो ग्रीड प्रकल्प यशस्वी करून दाखवला आणि संपूर्ण गाव सौरऊर्जाने उजळून निघालं. यात गावातील ३९ घरे, शेतीचे पंप, रस्त्यावरचे दिवे, गिरणी, कम्प्यूटर यांना पुरेल अशी ९.४ किलोवॅट पीक वीज निर्माण करणारी यंत्रणा निर्माण करण्यात आली. यासाठी आलेला ३० लाख रुपये खर्च जर्मनीच्या बॉश कंपनीने केला. ग्रामस्थांनी स्थापन केलेली समिती आता दरमहा विजेचे शुल्क गोळा करते व समितीच्या बँक खात्यात जमा करते. त्याचा वापर प्रकल्प चालवण्यासाठी व दुरुस्तीसाठी केला जातो. अशाच प्रकारचा प्रकल्प कर्नाटक राज्यातील २३ घरांच्या विरल गावात करण्यात आलाय. सौर उपकरणांच्या हाताळणी व तांत्रिक अडचणी सोडवण्यासाठी गावातील तरुणांना प्रशिक्षणही देण्यात आले आहे.



भारत वि. इंडिया ..  

ग्लोबलाईझेशन व माहिती-तंज्ञानामुळे शहरांतील तरुणांनी साधलेली प्रगती ग्रामीण भागातील तरुणांना अजूनही हवी तशी साधता आलेली नाही हे कटू सत्य आपण मान्य करायला हव! कारण शहरात असलेली पायाभूत सुविधा देशातील हजारो गावांना अजूनही मिळालेली नाही. कित्येक गावातील प्राथामिक शाळांना एक साधा दिवा देखील नाही तिथं कंप्युटर कसा असेल? तिथं अजूनही वीज नाही.     

आपला दे उष्ण कटीबंधातील देश असल्याने त्याला सौरऊर्जेचे मोठे वरदान लाभलेले आहे.  तसेच आपल्या तरुणाईच्या उर्जचे देखील वरदान लाभलेले आहे. तंत्रज्ञानच्या मदतीने वीजनिर्मितीसाठी सूर्यप्रकाशाचा पूर्ण वापर जगभर होतो आहे. आपले केंद्र सरकार आणि राज्यशासन स्तरावर विविध प्रयत्न करीत आहेतच.  परंतु केवळ शासनावर सर्व भिस्त न ठेवता तरुणांनीच आता आपल्या ऊर्जेचा, शिक्षणाचा, बुध्दीमत्तेचा व कल्पकतेचा उपयोग करुन सौरऊर्जेला उत्पादक बनवले तर खऱ्या अर्थाने इंडिया बरोबर भारताची देखील प्रगती होवू शकते.

अंधारात जगणाऱ्या गावांना सौरऊर्जेने प्रकाशमान करणारे हे किमयागार आहेत अंशुमन लाट, समीर नायर, प्रसाद कुलकर्णी हे तीन उच्चविद्याविभूषित तरुण!  आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये मोठ्या पदांवर काम करत असूनही त्यांना सामाजिक जाणीव स्वस्थ बसू देत नव्हती. या तळमळीतूनच नेमके काय करायचे याचा शोध घेत असताना पारंपारिक उर्जास्रोतांच्या दिवसेंदिवस होत असलेल्या ऱ्हासावर पर्याय शोधण्यावर काम करण्याचा विचार पक्का झाला आणि २४ एप्रिल २००८ ला रितसर 'ग्राम ऊर्जा सोल्यूशन्स प्रा. लि.' कंपनी स्थापन करण्यात आली. ग्राम ऊर्जा ही वीजेचे जाळे (पॉवर ग्रीड) नसलेल्या गावांसाठी सौरऊर्जेवर आधारित मायक्रो ग्रीड प्रकल्प, स्वयंपाकघरातील इंधनासाठी सामुहिक बायोगॅस प्रकल्प व बायोगॅस वितरणासाठी ग्रीड, शेती व पिण्याच्या पाण्यासाठी सौर पंप असे प्रकल्प राबवते.

ग्राम ऊर्जाने 'प्रगती प्रतिष्ठान'च्या मदतीने ठाणे जिल्ह्यातील जव्हार या आदिवासी तालुक्यात सात गावांतील २०० घरांना वीज व १५ शेती पंप पुरवठा करणारी सौरऊर्जा यंत्रणा तयार केली. याशिवाय  ग्रामीण भागातील शाळांत सौरऊर्जेवर आधारित छोटे पण कार्यक्षम प्रकल्प ग्राम ऊर्जाने उभे केले आहेत. महाराष्ट्राशिवाय कर्नाटक, मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश इत्यादी राज्यातील वीज न पोहोचलेल्या गावात स्थानिक वापरासाठी अपारंपरिक  ऊर्जा निर्मितीचे व वितरणाचे प्रकल्प राबवण्यासाठी संस्था काम करत आहे.

ग्राम ऊर्जा सोल्यूशन्सच्या या कामगिरीची दखल राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर घेण्यात आली असून अनेकांनी त्यावर निबंधही सादर केले आहेत. ऑब्झर्व्हर्स रिसर्च फाउंडेशनने ग्राम ऊर्जाला सोलर हिरो’ (२०१४) हा पुरस्कार देऊन गौरवले आहे.

एक्सचेन्ज फॉर सोलर : ग्लोबल वॉर्मिंग ही सध्याची एक हॉटसंज्ञा. याच्याशीच संबंधित पर्यावरण आणि पारंपारिक उर्जा या विषयात सौरभ जैन यांना आठ वर्षांपूर्वी इंग्लंडमधील प्रतिष्ठेची शिवनिंग शिष्यवृत्ती मिळाली आणि त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यालाच कलाटणी मिळाली. या शिष्यवृत्तीच्या काळात ग्लोबल वॉर्मिंगचे परिणाम आणि त्यासाठी करावे लागणारे उपाय यावर अभ्यास करत असतानाच सध्या सुरु असलेल्या वीजटंचाईवर सौर ऊर्जा हा एक सक्षम पर्याय ठरू शकतो यावर त्यांचे ठाम मत झाले. म्हणून इंग्लडहून परत आल्यावर सौरऊर्जेशी संबंधित कंपनीत त्यांनी दोन वर्ष काम केलं. रुफटॉप सोलर पॅनल बसवणाऱ्या या कंपनीत सौर ऊर्जेची तांत्रिक बाजू तर नीट समजली. मात्र सौरऊर्जेच्या व्यवसायाला सामाजिक आणि किफायतशीर आर्थिक बाजूने फायदेशीर बनवण्याच्या त्यांच्या कल्पनांना तिथे फारसा वाव मिळेल असे दिसले नाही. त्यामुळे त्यांनी तिथून बाहेर पडून सौर ऊर्जासंदर्भात गैरसमज दूर करण्यासाठी आणि त्याविषयीच्या समस्यांवर तोडगा म्हणून 'एक्सचेन्ज फॉर सोलर' (www.exchange4solar.com) ही स्वतःची कंपनी स्थापन केली. 

या माध्यमातून सौरपॅनल बसवण्यासाठी येणार्‍या प्रश्नापासून ते बसवण्यासाठी किती खर्च येईल, शिवाय यासाठी लागणारं साहित्य कुठल्या वेंडर कडून मिळणार, त्यातून चांगल्या प्रतीचं आणि स्वस्त साहित्य देणारे यांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. शिवाय सोलर पॅनल लावण्यासाठी लागणारं अर्थसहाय्यही इथं उपलब्‍ध होतं. त्याचप्रमाणे जे काम केलं जातंय त्याचं सर्वेक्षण आणि त्याचा दर्जा आदींवर लक्ष ठेवलं जातं. यामुळे ग्राहकाला कमी दरात सोलर पॅनल बसवून मिळतं.
सौर उर्जेच्या क्षेत्रात लागणारी मोठी गुंतवणूक पाहता कंपनीनं सोलर पॅनल बसवणाऱ्या गुंतवणूकदारांचं जाळं विणलं आहे. म्हणजे तुम्हाला सोलर पॅनल बसवायचा आहे पण तुमच्याकडे तेवढा निधी नाही. मग हे गुंतवणूकदार तुमच्या छतावर सोलर पॅनल बसवण्यासाठी पैसे गुंतवतात. त्यातून निर्माण होणारी सौरऊर्जा तुम्हाला अतिशय कमी भावात मिळते.

एक्सचेंज फॉर सोलरची कार्यप्रणालीही अगदी कस्टमर फ्रेंडली आहे. फ्लीपकार्ट किंवा स्नॅपडीलवर जसे स्वस्त शॉपिंगचे पर्याय आहेत तसेच इथं सौरऊर्जेसंदर्भात लागणारं साहित्य स्वस्त दरात देणारे वेन्डर शोधता येतात. फक्त त्यासाठी तुमच्या छतावर सोलर पॅनल बसवण्यासाठी किती जागा उपलब्ध आहे याची माहिती द्यावी लागते. ही माहिती मिळाल्यानंतर तिथल्या सर्वेक्षणापासून इतर सर्व गोष्टी जुळवून आणण्याचं काम एक्सचेन्ज फॉर सोलरच करतं. यामुळे ७५ लाखांना मिळणारे सोलर पॅनल अगदी ६२ लाखांपर्यंत उपलब्ध होते. पाच वर्षाच्या वीजवापरातून हा खर्च वसूल होतो. त्यानंतर हा संपूर्ण प्रकल्प मोफत होतो. गेल्या तीन महिन्यात कंपनीनं आठ प्रकल्प मार्गी लावले असून आणखी १०० जणांच्या यादीवर काम सुरु आहे.

देशात वीजटंचाई असल्यामुळे वीज निर्मितीचे अनेक मोठे प्रकल्प सुरू करण्यात आले. पण ते कार्यान्वित होण्यासाठी कोळसा, गॅस यांची आवश्यकता असते, त्याचांही तुटवडा आहे. काही प्रकल्पांसाठी इंडोनेशियातून कोळसा आयात केला जातो, पण त्यामुळे विजेचा उत्पादन खर्च व पर्यायाने किंमत वाढते. सौरऊर्जा म्हणूनच महत्वाची आहे. ग्रामीण भागात, दुर्गम भागात जिथे नेहमीच्या विजकेंद्रातून थेट वीज पोचवणे शक्य नाही किंवा अति खर्चिक आहे अशा ठिकाणी, त्याबरोबर शहरी-निमशहरी भागातही हॉस्पिटल्स, मोठी तीर्थस्थाने, मंदिरे, शाळा, मोठी गृहसंकुले, सार्वजनिक स्वच्छतागृहे याठिकाणी सौर ऊर्जेची पॅनल्स बसवली तर त्यातून खूप मोठ्या प्रमाणात विजेची बचत होऊ शकेल. पावसाच्या अनियमिततेमुळे सर्वसामान्यांना पाण्याची किंमत कळू लागली आहे. आता गरज आहे सौर ऊर्जेची किंमत ओळखून त्याचा जास्तीत जास्त वापर करून घेण्याची! 

सौजन्य महाराष्ट्र टाईम्स  

No comments: