Saturday, December 24, 2016

असा होतो 'स्टार्टअप' स्टार्ट ..

Image result for startup for societyमहाराष्ट्र टाईम्स २४ डिसेंबर २०१६: उद्योजकतेची परिभाषा बदलणाऱ्या ‘स्टार्ट अप’ विश्वाचे विविध पैलू मी गेले वर्षभर आपल्यासमोर उलगडण्याच्या प्रयत्न केला. या सदराचा समारोप करताना एक महत्वाचा मुद्दा आपल्यासमोर मांडावासा वाटतो, तो म्हणजे, मुळात स्टार्ट अपच्या कल्पनेची सुरुवात नेमकी कशी,  कुठून,  कोणत्या विचारातून होते?  प्रत्येक स्टार्टअपचा नीट अभ्यास केला तर एक गोष्ट प्रकर्षाने लक्षात येईल की,  कुणी स्वतःच्या वैयक्तिक अडचणीतून,  कुणी सामाजिक गरजेतून किंवा समाजाचे ऋण फेडण्याच्या भावनेतून स्टार्टअपची सुरुवात केलेली दिसते.  स्टर्टअपमध्ये ज्या तरूणांनी यश मिळवलंय त्यांच्या प्रयत्नांच्या प्रवासाचा नीट अभ्यास केला, तर त्यातून शिकण्यासारखं खूप आहे. या भागात अशाच काही हटके स्टार्ट अपच्या आरंभाचे मूळ शोधण्याचा आज प्रयत्न करुया.


संगणक स्वप्नपूर्तीसाठी ‘रिन्यूआयटी’ - संगणक किंवा लॅपटॉप आणि मोबाईल शिवाय आज जग चालूच शकत नाही इपर्यंत आपला प्रवास झालेला आहे.  नवाकोरा संगणक विकत घेऊ न शकणाऱ्या गरजूंना मदत करण्याच्या उद्देशाने २००९ साली बंगलोर येथे ‘रिन्यूआयटी’चा (www.renewit.in) जन्म झाला.    ‘रिन्यूआयटी’ जुने संगणक वा लॅपटॉप विकत घेते आणि त्याची दुरुस्ती करुन शाळा, स्वयंसेवी संस्थांना ते अल्पदरात उपलब्ध करून देते.  २०१४च्या अखेरपर्यंत ‘रिन्यूआयटी’चा महसूल तीन कोटींच्या घरात गेला होता. त्यांनी आतापर्यंत जवळपास २० हजारहून अधिक संगणकांची विक्री केली आहे.  हा व्यवसाय कितीही केला तरी त्याला भारतासारख्या देशात पुष्कळ वाव असणार आहे हे निश्चित. 

मैदानी खेळांना नवसंजीवनी देणारा ‘गेट अ गेम’ - शारीरिक व्यायाम करणे गरजेचे असताना लहान मुले आणि मोठी माणसे मैदानी खेळांपेक्षा मोबाईलवर गेम खेळण्यात जास्त वेळ रमतात. कबीर मांद्रेकर यांचा ‘गेट अ गेम’ ‘स्टार्ट अप’ लोकांना खेळांकडे वळवतो. शाळा-कॉलेजांमधील मैदानांचा वापर करायचा आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून खेळण्यासाठी इच्छुक व्यक्तींना एकत्र आणायचं, लहान मुलांना मैदानी खेळांचं प्रशिक्षण द्यायचं, तसंच योगा आणि आऊटडोअर जिमच्या माध्यमातून लोकांना फीट राहण्यासाठी पर्याय पुरवायचा असं हा स्टार्ट अप करतो.  अक्षरशः शून्य भांडवलात असे स्टार्टअप उभे राहू शकतात.  

शहर सुधारणेचे व्यासपीठ ‘आय चेंज माय सिटी’ - आपल्या मुलांना एक जबाबदार नागरिक बनवण्याच्या दृष्टीने पुढाकार घेणाऱ्यांना प्रोत्साहन मिळावे या भावनेतून रमेश आणि स्वाती रामनाथन यांनी तंत्रज्ञानाचा चपलखपणे वापर करून ‘आय चेंज माय सिटी’ (www.ichangemycity.com)ची सुरुवात केली.  हे एक वेबवर आधारित सोशल नेटवर्किंग व्यासपीठ आहे. यात सामाजिक प्रश्नाबाबत, तसेच निवडून दिलेल्या स्थानिक जनप्रतिनिधींबाबत पूर्ण माहिती दिलेली असते. तसेच त्यांच्या विविध तक्रारींचे निवारण देखील केली जाते.  या पोर्टलच्या माध्यमातून आतापर्यंत १ लाख ९१ हजार ८२० तक्रारी नोंदवल्या गेल्या. त्यातील १ लाख ४२ हजार १११ तक्रारींचे निवारण करण्यात आले.

स्टार्टअप एक उमेद ..

खर तर ‘स्टार्टअप‘ म्हणजे नुसत पैसे कमावण्यासाठी केलेला साचेबंद व्यवसाय नसून एकूणच आपल्या रोजच्या जगण्यात येणार्‍या अनंत अडचणींवर तसेच नैसर्गिक साधनांच्या कमतरतेवर ईंफॉर्मेशन टेक्नॉलॉजीच्या मदतीने मात करण्याची एक साकारात्मक धडपड आहे असं म्हटलं तर वावग ठरणार नाही. स्टार्टअप खरतर आजच्या तरुणांची आणि उदयाच्या जगाची मोठी उमेद आहे ! 

आज जगातील कुठल्याही गोष्टीची संपुर्ण माहिती आपण अक्षरश: एका क्लिकद्वारे मिळवू शकतो आणि एका साध्या मोबाईल फोनवरुन जगभरातील लोकांशी संपर्क साधू शकतो.  आज जगभर हजारो मुलभूत प्रश्न आहेत आणि प्रत्येक उत्तर हे नवीन प्रश्न निर्माण करत जाणार कारण .. A better World always be under construction! सुरुवातीला अपयश जरी आल तरी एक गोष्ट निश्चित आहे की येणार्‍या प्रत्येक दशकात जागतिक स्तरावर किमान पाच द्शकांची प्रगती एकदमच होत जाईल. ही प्रगती आपण घडवायची की निमुपणे आपल्या डोळ्यांनी फक्त बघायची हे आपल्या तरूणांनी ठरवायचं आहे!

ज्ञानदानाचा आधुनिक अवतार ‘ट्युस्टु’ - योग्य विषय, शिक्षक आणि जिज्ञासू विद्यार्थी यांची भेट घडवून आणण्याची कल्पना कलकत्याच्या ३३ वर्षीय शुभम दास यांना ११ वीला असताना सुचली. कॉलेजच्या दुसऱ्या वर्षाला असताना माध्यमिक शाळेच्या स्तरावर अमेरिका व इंग्लड येथील विद्यार्थ्यांचे ऑनलाईन शिक्षक म्हणून शुभम यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात झाली.  या क्षेत्रात कल्पकतेने काम करणे गरजेचे आहे असे ठरवून शुभम यांनी चांगल्या नोकरीचा राजीनामा देऊन ‘ट्युस्टु’चे स्वप्न साकार करायला सुरुवात केली.
 ट्युस्टु’ची स्थापना झाल्यानंतर पहिल्या सहा महिन्यातच भारतासह, पंधरा देशांतील ४०० च्यावर ग्राहकांना ती सेवा देत आहे.

ट्युस्टु’ (www.tutstu.com) स्टार्ट अप एका बाजूला शिक्षकांना त्यांच्या शिकवणीसाठी विद्यार्थी मिळवून देतो, त्याचबरोबर  विद्यार्थ्याना त्यांच्या विषयासाठी तज्ज्ञ शिक्षकांची निवड करण्यास मदत करतो.

कचऱ्याचा पुनर्वापर करणारे ʻपॉम पॉमʼ - शहरी भारतात प्रतिदिन एक लाख ८८ हजार ५०० टन म्हणजेच प्रतिवर्षी ६८.७ दशलक्ष टन घनकचऱा तयार होतो. त्यापैकी पुनर्वापर करता येईल, अशा कचऱ्याचा वापर करण्याच्या प्रेरणेतून दिपक सेठी आणि किशोर ठाकूर यांनी ʻपॉम पॉमʼ (www.pompom.in) नावाचा स्टार्टअप सुरू केला. दिपक सांगतात, ‘‘घनकचऱ्यातून पुनर्वापर करता येण्याजोग्या वस्तू वेगळ्या करण्यासाठी बरेच कष्ट लागत होते. त्यामुळे टनाहून अधिक कचरा नुसताच  टाकून देण्यात येत होता. हे चित्र बदलायचे तर पर्यावरणाच्या साखळीची संकल्पना लोकांना समजवून सांगणे गरजेचे होते. त्यासाठी आम्ही घनकचरा नियोजनाला प्रोत्साहन देण्याचे ठरवले आणि यातूनच आम्हाला ‘पॉम पॉम’ची कल्पना सुचली.’’  एका फोन कॉलवर घरी य़ेऊन पुनर्वापर करता येणाऱ्या वस्तूंचा योग्य दर देणाऱ्या ‘पॉम पॉम’चे मोबाईल एप्लिकेशन तसेच संकेतस्थळदेखील आहे. या वस्तू जमा केल्यानंतर कंपनी त्यांची विक्री मोठ्या उद्योगधंद्यांना किंवा कारखान्यांना करते. जेथे त्यांचा पुनर्वापर करण्यात येतो.

पॉम पॉम’च्या संस्थापकांनी सुरुवातीच्या काळात या उद्योगात एक कोटी रुपयांची गुंतवणूक केली होती. पुनर्वापर करता येणाऱ्या वस्तूंवर मिळणाऱ्या महसूलातून आज त्यांच्याकडे ११ वाहने, ३० कर्मचारी आणि कॉल सेंटर कर्मचारी कार्यरत आहेत.

पर्यावरणाला अनुकूल 'नवायरोफिट'- भारतामधल्या बहुतेक गावांमध्ये आजही कित्येक महिलांना चुलीवर बायोमास म्हणजेच लाकूड आणि गायीचे शेण (गोबर) जाळूनच स्वयंपाक करावा लागतो. याचा केवळ आरोग्यावरच नाही तर पर्यावरणावरही अनिष्ट परिणाम होत आहे.  म्हणून हरीश अंचन यांनी २००७ साली ‘नवायरोफिट’ (www.envirofit.org) ची स्थापना केली. ‘नवायरोफिट’चा मंगला स्टोव्ह संपूर्ण स्वदेशी स्टोव्ह आहे. स्टीलचा वापर केल्याने पकडायला हलका आहे. यामध्ये रॉकेट चेंबरच्या तंत्रज्ञानाचा वापर केला गेला आहे, ज्यामूळे उत्सर्जन कमी होते. कंपनीने आतापर्यंत तब्बल साडे आठ लाख स्टोव्हची विक्री केली. २०१८ -१९ पर्यंत एक अब्ज स्टोव्हची विक्री करण्याचे कंपनीचे ध्येय आहे.

मित्रांनो ही लेखमाला इथे समाप्त होत आहे.  सर्वच स्टार्ट अपची माहिती देता येणे अशक्य; तसेच नवनवे स्टार्ट अपही येतच राहतील. त्याचा पाठपुरावा कसा करायचा ते आपल्या हाती!

-नितीन पोतदार, कॉर्पोरेट लॉयर
संस्थापक मॅक्सेल फाउंडेशन.  


No comments: